2-1-14 نقش هنرمند…………………………………………………………………………………………………………………………………………..65
2-1-15 مبانی تاریخ هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………66
2-1-15-1 سبک………………………………………………………………………………………………………………………………………………66
2-1-15-2 زمینه تاریخی…………………………………………………………………………………………………………………………………..68
2-1-16 دسته بندی هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………68
2-1-17 ارتباط هنر ها با یکدیگر…………………………………………………………………………………………………………………………..69
2-1-18 هنر اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..70
2-2 آموزش………………………………………………………………………………………………………………………………………………..71
2-2-1 هدف آموزش………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
2-2-2 تاثیر آموزش بر فرهنگ……………………………………………………………………………………………………………………………72
2-2-3 تاثیر فرهنگ بر جامعه……………………………………………………………………………………………………………………………..73
2-2-3-1 ارزش ها و صورت های پایدار و کهن…………………………………………………………………………………………………75
2-2-3-2 ارزش ها و صورت های نیمه پایدار یا سبک……………………………………………………………………………………….75
2-2-3-3 ارزش ها و صورت های زود گذر یا مد……………………………………………………………………………………………….75
2-2-4 وضایف نظام آموزش در مقابل فرهنگ……………………………………………………………………………………………………..76
2-2-4-1 فهم میراث فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………………………76
2-2-4-2 ارزش سنجی میراث فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………….77
2-2-4-3 توسعه و پیشرفت میراث فرهنگی……………………………………………………………………………………………………….78
2-2-5 آموزش هنر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….80
2-2-6 هنر اجتماعی و آموزش…………………………………………………………………………………………………………………………….83
بخش سوم : مطالعات زمینه
3-1-1 مشخّصات جغرافیایی……………………………………………………………………………………………………………………………….84
3-1-2 جغرافیای طبیعی و اقلیمی استان………………………………………………………………………………………………………………85
3-1-3 تاریخ استان……………………………………………………………………………………………………………………………………………87
3-1-4 شرایط اقلیمی شهر قم…………………………………………………………………………………………………………………………….91
3-1-5 انتخاب جهت مناسب ساختمانها……………………………………………………………………………………………………………….97
3-1-6 نتایج و پیشنهادات کلّی…………………………………………………………………………………………………………………………103
بخش چهارم مطالعات تطبیقی
4-1 مرکز حیدر علیف باکو……………………………………………………………………………………………………………………………105
4-2 مرکز فرهنگ ملل نانجینگ……………………………………………………………………………………………………………………110
4-3 مرکز هنر ملل واکر……………………………………………………………………………………………………………………………….113
4-4 مرکز مطالعات فرهنگی حوزه اسکاندیناوی دانمارک………………………………………………………………………………….116
4-5 کاخ موزه فرهنگ آسیایی تایوان…………………………………………………………………………………………………………….119
بخش پنجم : مطالعات فنی و برنامه فیزیکی

4-1-1 فضای باز مجموعه………………………………………………………………………………………………………………………………..121

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-1-2 کلاس های تئوری……………………………………………………………………………………………………………………………….122
4-1-3 تاریکخانه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………123
4-1-4 فضای نمایشگاهی موقت……………………………………………………………………………………………………………………….123
4-1-5 نمازخانه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………..123
4-1-6 فضاهای تجاری……………………………………………………………………………………………………………………………………124
4-1-7 ارتباطات مردمی……………………………………………………………………………………………………………………………………124
4-1-8 ارتباطات داخلی…………………………………………………………………………………………………………………………………….125
4-1-9 کتابخانه……………………………………………………………………………………………………………………………………………….125
4-1-10 بخش اداری…………………………………………………………………………………………………………………………………………127
4-1-11 چایخانه و تریا………………………………………………………………………………………………………………………………………129
4-1-12 پارکینگ………………………………………………………………………………………………………………………………………………129
4-1-13 موزه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………130
4-1-14 سالن چندمنظوره…………………………………………………………………………………………………………………………………..131
4-1-15 بازارچه صنایع دستی……………………………………………………………………………………………………………………………..143
4-1-16 آمفی تئاتر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….143
4-1-17 رستوران ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..144
بخش ششم : طرح نهایی……………………………………………………………………………………………………………..147

بخش اول:مطالعات پایه
1-1 شناخت موضوع
1-1-1 طرح مساله
آنچه که امروزه در روابط بین کشورهای نظام بین الملل اهمیت زیادی دارد و از جمله عناصر و مولفه های اصلی قدرت یک کشور محسوب می گردد ظرفیت قدرت نرم آن کشور در محیط بین المللی است. محیط امروز بین المللی که دوران گذار خود را طی کرده و به تعبیر جوزف نای عرصه انتقال تدریجی قدرت از شرق به غرب محسوب می‌شود بیش از هر چیز پذیرای مولفه ها و کاربست های دیپلماسی عمومی و فرهنگی است.
استفاده از نیروی نظامی برای کسب استیلاو نفوذ در میان ملت های دیگر کارایی خود را از دست داده و هیچ ملتی دیگر زیر بار ظلم و اشغال نظامی نمی رود. از همین روست که سرمایه گذاری های کشورها در زمینه دیپلماسی عمومی و فرهنگی بسیار افزایش یافته و اقبال به این نوع از ابزارهای استیلاو نفوذ نرم اهمیت فراوان یافته است .
در این میان توجه به دیپلماسی فرهنگی و نقشی که در جهت تامین اهداف و منافع یک کشور ایفا می کند بسیار ضروری می نماید. جمهوری اسلامی ایران به عنوان کشوری که ظرفیت های عظیم تمدنی و فرهنگی داشته و با اتکا به همین مولفه ها می تواند دیپلماسی فرهنگی فعالی را ایفا کند باید به این عرصه توجه بسیار بیشتری داشته باشد.
1-1-2 اهداف پژوهش
• تغییر روش تسلط کشورها بر یکدیگر از روش نظامی به جنگ نرم
• با تحولات عظیم ارتباطاتی که امروز در دنیا بوجود آمده، جنگ فرهنگی به عرصه ای با ابعاد مختلف و  فراگیر و پیچیده تبدیل شده است.(مقام معظم رهبری)
• راه مقابله با تهاجم فرهنگی، گسترش و تعمیق رسالتهای فرهنگی انقلاب اسلامی در عرصه های اخلاقی، رفتارهای فردی و اجتماعی، عقاید و باورهای دینی و مسائل سیاسی است. (مقام معظم رهبری)
1-1-3 پرسشها و فرضیه های تحقیق:
چگونه میتوان با طراحی یک مجموعه فرهنگی بین المللی ضمن معرفی فرهنگ ملل مختلف
فرهنگ ایرانی اسلامی را به دیگر کشور ها شناساند.؟
استفاده از این ابزار (فرهنگی) بی گمان مهم ترین فرصت جمهوری اسلامی ایران برای تقویت و افزایش روند همگرایی منطقه ای و در نتیجه تامین اهداف خود به شمار می رود و در راستای استفاده بهینه از این فرصت باید نهاد متولی این امر یعنی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی تقویت شده و در جهت افزایش کارآیی آن گام برداشت.
1-1-4 ماهیت و مقیاس موضوع:
همانگونه که از نام بحث یعنی گفتمان فرهنگی با رئکرد گفتگوی تمدن ها بر می آید این موضوع در مقیاس بین المللی بوده و ریشه در فرهنگ و سنت های ملل گوناگون دارد.
1-1-5 ضرورت انجام موضوع:
رهبر معظم انقلاب در توصیف اهمیت دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و لزوم توجه جدی به این مقوله می فرمایند: «سفیران فرهنگی جمهوری اسلامی ایران خط مقدم جبهه فرهنگی در عرصه بین المللی هستند. ارائه تصویر درست و واقعی از نظام جمهوری اسلامی و واقعیتها و پیشرفتهای ایران امروز، در کنار ترویج زبان و ادبیات فارسی از جمله وظایف سنگین سفیران فرهنگی نظام اسلامی است »
1-1-6 فرآیند پژوهش
 روش‌های به کار گرفته شده در جم آوری اطلاعات در این پروژه به سه دست کلی‌ مطالعات کتابخانه‌ای  ،مطالعات میدانی و یافته های اینترنتی تقسیم بندی میشود.در تمام فصول به کار گیری هر سه این روش‌ها مورد نیاز بود است.البته با توجه به اینکه موضوع پروژه تا کنون  کمتردر ایران مورد بحث بود،مطالعات میدانی نقش پر رنگ تری در این پروژه به خود گرفته است.
1-1-7 نتایج مورد انتظار 
برنامه های دیپلماسی فرهنگی، سرمایه گذاران و بازرگانان یک کشور را نسبت به اقتصاد، جامعه و مردم کشور دیگری آشنا ساخته که ممکن است موجب سرمایه گذاری عمده اقتصادی آنان در آن کشور شود. علاوه بر این تصرف بازارهای مالی و صادراتی منطقه ای و بین المللی، بدون شناخت زبان و فرهنگ ملل مقصد امکان پذیر نیست. آشنایی ناکافی با فرهنگ های خارجی، تاثیرات منفی زیادی در این زمینه داشته و همچنین عملکرد تجاری و اقتصادی شرکت های چند ملیتی را که در کشورها و میان ملل مختلف دنیا به فعالیت می پردازند، مختل می سازد. برای مثال، شرکت های آمریکایی سالانه دو بیلیون دلار به علت عدم آشنایی کافی کارکنانشان با موقعیت های چند فرهنگی از دست میدهند
 همچنین برنامه های دیپلماسی فرهنگی، اغلب مخاطبان جوان را هدف قرار می دهند. افزایش تعامل فرهنگی با جوانان کشورهای خارجی به دولت ها این امکان را می دهد که تاثیر مثبت بر افرادی داشته باشند که شاید در آینده، مسئولیت های مهمی در داخل کشور خود به عهده بگیرند

1-2 گفتمان
1-2-1 تعریف گفتمان
می‌توان گفتمان را پدیده، مقوله جریانی اجتماعی دانست و به تعبیر بهتر ، گفتمان ، جریان و بستری ا ست که دارای زمینه‌ای اجتماعی است. گزاره‌های مطرح شده، قضایای مفروض و…کی؟ کجا؟ چگونه؟ توسّط چه کسی؟ یا علیه چه چیزی یا چه کسی؟ صورت گرفته اند. به بیان دیگر : بستر زمانی، مکانی، موارد استفاده و سوژه‌های استفاده کننده هر مطلب یا گزاره و قضیّه، تعیین کننده شکل، نوع و محتوای هر گفتمان به شمار می‌روند. گفتمان‌ها، مجسّم کننده معنا و ارتباطات اجتماعی‌اند.
گفتمان، ممکن است به مثابه یک سیستمی از امکان تلقّی شود. این امکان، همان است که اجازه می‌دهد تا ما احکامی را بسازیم که درست یا نادرست‌اند و این موضوع، طرح شاخه‌ای از معرفت را ممکن می‌گرداند؛ ولیکن قواعد گفتمان، قواعدی نیستند که افراد به‌طور آگاهانه پیروی می‌کنند. گفتمان، یک روش یا نقطه ثقل یک بررسی نیست؛ بلکه مجموعه قواعدی است که پیش‌شرط‌های اولیه را برای شکل‌گیری احکام فراهم می‌سازد؛ به ترتیبی که آنها بعنوان ورای سخنوران گفتمان قرار دارند. در واقع موقعیّت، عمل و ویژگی دانایان، نویسندگان و شنوندگان یک گفتمان، عبارت است از وظیفه و کارکرد این نوع از قواعد گفتمانی.
گفتمان را به مثابه حوزه خاص کاربرد زبانی به کمک نهادها و تأسیساتی که گفتمان به آنها مربوط است و نیز براساس موقعیّت یا موضعی که گفتمان از آن برمی‌خیزد و موضع یا جایگاهی را برای گوینده در نظر می‌گیرد، می‌توان مشخّص کرد، امّا این موضع یا جایگاه، به‌خودی‌خود و به‌طور مستقل وجود ندارد،بلکه می‌توان آن را دیدگاه موضعی دانست که هر گفتمان با توجه به رابطه خود با گفتمان مخالف دیگر اتّخاذ می‌کند. بدین‌ترتیب، هر گفتمان به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، از طریق رابطه آن با گفتمانی دیگر و مخاطب ساختن گفتمانی دیگر به اجرا در می‌آید. ضمن اینکه هر گفتمان به مسایل، موضوعات و اهداف معینی می‌پردازد و مفاهیم و مضامین خاصّی را مورد نظر قرار می‌دهد،در‌حالی‌که مفاهیم دیگری را کنار می‌گذارد.
چنانکه پیش از این عنوان نمودیم گفتمان های مختلف مفاهیم و مقولات مختلفی ارایه می‌کنند. پاره‌ای مواقع، می‌توان مفاهیمی را که در چارچوب یک گفتمان ارایه شده‌اند، برگرفت و آن را در گفتمانی دیگر باز اندیشی و ارائه نمود، ولی همیشه چنین نیست. هر آنچه که به چیزی دلالت کند یا دارای معنی باشد، می‌توان آن را بعنوان بخشی از گفتمان تلقّی نمود.
«گفتمان‌های متفاوت، نظام‌های متفاوتی می‌سازند. امکانات لازم برای معنی، جفت‌وجور و محکم می‌شوند و به کمک موضع اجتماعی و نهادینی که گفتمان از آن برمی‌خیزد ( و نه از طریق ساختار اصطلاحات و تعابیر مثبت ) در قالب معانی معیّنی قرار می‌گیرند ( یا معانی مشخّصی پیدا می‌کنند ): واژه‌ها، کلمات، تعابیر، اصطلاحات، فرضیّات و نظایر آن برحسب موضعی که توسط کارورزان یا استفاده‌کنندگان آنها اتّخاذ می‌شود، معنای خود را تغییر می‌دهند.» ( مک دانل،1377 :41)
 تحلیل‌گران گفتمان می‌کوشند از مرز تعاریف درگذرند. آنها قبول دارند که گفتمان، شکلی از کاربرد زبان است اما از آنجاکه؛این تعریف کماکان تعریفی مبهم واغلب نادقیق است، گفتمان‌کاوان مفهوم نظری‌تر “گفتمان” راکه حدود و مرزی خاص‌تردارد؛ امّا درعین ‌حال، کاربردهایش گسترده است به کارمی‌گیرند. آنها بدانندکه مؤلّفه‌ های اساسی دیگری را نظیر اینکه چه کسی؟ چگونه؟ چرا؟ و چه وقت؟ به کاربرد زبان روی می‌آورد، به مفهوم گفتمان اضافه نمایند.( میرفخرایی، 1383: 8 و 9 )
  «در مفهوم گفتمان ما با سه بعد اصلی روبرو هستیم:
الف.کاربرد زبان،
ب. برقراری ارتباط میان باورها ،
ج. تعامل در موقیعت های اجتماعی.
وظیفه یا هدف اصلی مطالعه گفتمان فراهم آوردن توصیفی یکپارچه از این سه بعد اصلی گفتمان است :چگونه کاربرد زبان بر باورها و تعامل تاثیر می گذارد یا برعکس ، چگونه تعامل بر نحوه ی سخن گفتن مردم تاثیر می گذارد و یا چگونه باورها ، کاربرد زبان و تعامل را کنترل می کند.»(ون دایک1389 :17-18 )
   گفتمان مانند دیگر مفاهیم علوم انسانی وپست مدرنیک مفهوم سیّال وتعریف گریز است. درتحلیل گفتمان،مجموعه شرایط اجتماعی، زمینه نوشتارو گفتار، ارتباطات فرا کلامی و رابطه ساختار و واژه ها در گزاره کلّی باید در نظر گرفته شود زیرا در تحلیل گفتمان، واژه ها هر کدام به تنهایی مفهوم ویژه ی خود را دارند امّا در هنگام ورود به اذهان گوناگون، معنا های متفاوت و گوناگون پیدا می کنند.با توجّه به این مسأله، می توان تحلیل گفتمان را این گونه تعریف کرد:
« شناخت رابطه گزاره ها با یک دیگر و نگریستن به کلّ آن چیزی که نتیجه این روابط است. »
 مفهوم گفتمان ، امروزه به صورت یکی از مفاهیم کلیدی و پرکاربرد در تفکّر فلسفی ، اجتماعی ، و سیاسی و ارتباطی مغرب زمین درآمده و با مفاهیمی چون سلطه ، زور ، قدرت ، مهاجرت ، نژاد پرستی ، تبعیض جنسی ، نابرابری قومی و غیره عجین گشته است . اکنون ، و به همین جهت ، معنای آن با آن چه صرفا در زبان شناسی مدّ نظر بود تغییر کرده است ، هرچند این تغییر در امتداد مسیر معنای اوّلیّه آن قرار دارد لیکن بسط و گسترش یافته است…
1-2-2 روش تحلیل گفتمان
    تحلیل گفتمان یک گرایش مطالعاتی میان رشته ای است که در دامن اندیشه پسا مدرنیسم و در پی تحولات معرفتی در علوم اجتماعی و انسانی پدیدار شد. در دهه های شصت و هفتاد سده گذشته میلادی، گرایش به روشمندکردن فرایند تولید گفتار و نوشتار و بررسی ساختار و کارکرد آن به وجود آمد.  رویکردهای تحلیل گفتمانی،بسیار متعدد و متنوّعند. گروه هایی تحلیل گفتمان را وامدار جنبش نقد ادبی،زبان شناسی ،نشانه شناسی،تأویلگرایی ،هرمنوتیک وتبارشناسی و دیرینه شناسی میشل فوکو می دانند.
1-2-3 پیشینه تحلیل گفتمان
   واژه دیسکورس (Discourse) که در فارسی به معنای گفتار، گفت وگو، سخنرانی، مقاله و موعظه برگردانده شده(3)، از ریشه فعل یونانی Discourerre به معنای سرگردان، آواره، پیمودن، از مسیر خارج شدن و حرکت در جهت های گوناگون گرفته شده است.(4) اصطلاح تحلیل گفتمان، نخستین بار در مقاله «تحلیل گفتمان» زلیک هریس زبانشناس آمریکایی در سال 1952م. به کار برده شده بود.(5) پس از او گروهی تحلیل گفتمان را در برابر تحلیل نوشتار به کار بردند. این گروه بر این باورند که تحلیل گفتمان، شامل ساختمان زبان گفتار مانند گفت وگوها، مصاحبه ها، تفسیرها و سخنرانی، و تحلیل نوشتار شامل زبان نوشتار مانند مقاله ها، داستان ها، گزارش هاو… است…شنتال موفه و ارنستو لاکلاو، تحلیل گفتمان را وارد قلمرو علوم سیاسی کرد و سرانجام میشل فوکو، این رهیافت تحلیلی را به سراسر قلمرو علوم انسانی گسترش داد.
   واژه گفتمان به عنوان برگردانده دیسکورس درزبان فارسی،نخستین باردر مقاله «نظریه غرب زدگی وبحران تفکّر در ایران» توسط آقای داریوش آشوری در مجله«ایران نامه» در بهار سال 1368خورشیدی به کار برده شد.
1-2-4 مفاهیم اساسی تحلیل گفتمان
1-  مفصل بندی (Artculation)
  هرعملی که میان عناصر پراکنده،در درون یک گفتمان،رابطه برقرارکند به گونه ای که هویّت ومعنای عناصر یاد شده، اصلاح و تعدیل شود، مفصل بندی نامیده می شود و در نتیجه کلّیّت و فرآورده عمل مفصل بندی را « گفتمان » می گویند، چنان که گفتمان لیبرالیسم مفاهیمی چون آزادی، دموکراسی، انتخابات، فردیت و عقلانیّت را با هم مفصل بندی می کند.(8)
2-  دال مرکزی (Nodal point)  
  دال مرکزی درمنظومه گفتمانی،نشانه ای است که نیروی جاذبه آن،دیگرنشانه های داخل گفتمان رابه خود جذب میکند وبه آنها معنا و هویّت می بخشد. درگفتمان لیبرال ،آزادی دال مرکزی است. دیگرنشانه هاومفاهیم چون دولت،فرد ،برابری و …باتوجّه به دال مرکزی معنا و مفهوم پیدا می کنند.(9)
3-  عناصر (Elemints)
  عناصردالهای سرگردان وشناوری هستندکه درحوزه گفتمانگی به سر میبرند وهنوز معنا و هویّت گفتمانی یافته اند. از اینروگفتمانهای رقیب تلاش می کنندکه بر آنها تسلّط یابند و هویّت دلخواه خودرا به آن ها بدهند.
4-  لحظه ها (Moments)
   لحظه هاو وقت ها،عناصری هستندکه ازحوزه گفتمانگی بیرون آمده اند واز حالت شناوری رهایی یافته ودر چارچوب یک گفتمان، پهلوگرفته اند. مانند حقوق بشر در اسلام که–به تازگی- واردگفتمان حقوق بشر دوستانه شده وبه هویّت و معنای موقّت و جدیدی رسیده است.
5-  حوزه گفتمانگی (Field of Discursivity)
   حوزه گفتمانگی،به محفظه ای ازمعانی امکانی وبالقوّه ای گفته میشودکه در بیرون از منظومه گفتمانی قراردارد. دالهای حوزه گفتمانگی مانند ظروف خالی هستندکه آماده دریافت هر نوع معانی بالقوّه می باشند. انتخاب یک معنا موجب طرد معانی دیگر می شود و زمینه را برای مفصل بندی های جدیدی در شکل گیری گفتمان های جدید آماده می کند.

6-  از جاشدگی (Dislocation)
  ازجاشدگی یا بی قراری،حوادثی هستندکه حاصل رشد خصومت، ضدّیّت و تکثّر در جامعه اند و این حوادث، نمی توانند با نظم گفتمانی موجود نمادپردازی شوند. از این رو کوشش می کنند که آن را ویران کنند. از جاشدگی تمایل به فروپاشی گفتمان موجود دارد و در دنیای جدید تأثیرگذاری دو سویه دارد:
1-  هویّت های موجود را تهدید میکند.
2-  زیر ساخت برای شکل گیری هویّت های جدید می شود.
 ازجاشدگی هنگامی اتفاق می افتدکه گفتمان ها،شروع به واگرایی میکنند. واگرایی گفتمان هاوقتی اتفاق می افتدکه آشوب های اقتصادی واجتماعی فراگیرشود. افزون براین، ازجاشدگی،نشانه موقّتی وگذرابودن گفتمان ها نیز به شمار می آید بنابراین، از جاشدگی به عنوان یکی از ویژگی های ذاتی گفتمان همواره وجود دارد. زیرا گفتمان ها هیچ گاه به طور کامل تثبیت نمی شود.
وضعیّت آشفته و از جاشده آلمان را در فاصله جنگ جهانی نخست و دوّم می توان به عنوان مثال یاد آوری کرد.(13)
7-  انسداد و توقّف (Colosure)
  انسدادیعنی توقّف و تعطیلی موقّت بی ثباتی،درهویّت بخشی به نشانه هاو تثبیت موقّت یک معنا،برای یک نشانه دریک گفتمان،هرگفتمانی تلاش وکوشش می کندکه ازطریق تقلیل چندگانگی معانی وتبدیل آن به یک معنای کاملا تثبیت شده گفتمانی عناصر و دالهای شناور را در درون خود جذب کند. وقتی که موفّق به این کار شد، حالت سیّالی و شناور بودن از بین می رود و نوعی انسداد و انجماد در معنای نشانه و دال یاد شده روی می دهد که مانع از نوسان های معنایی می شود، امّا این انسداد دایمی و همیشگی نیست.
8-  ضدّیّت، خصومت وغیریّت سازی (Antagonism)
   خصومت به رابطه یک پدیده باپدیده های دیگر اشاره داردکه نقش اساسی درهویّت بخشی آن پدیده بازی می کند. اهمّیّت مفهوم خصومت یاضدّیّت درآن است که هرچیزی درارتباط باغیر ورقیب ،هویت پیدا میکند. زیرا پدیده ها هویّت وذات ثابتی ندارند. ازاین رو خصومت و ضدّیّت نیز در نظریه گفتمان، کاربرد دوسویه دارد:
1-  مانع عینیّت وتثبیت گفتمان هاو هویّت میشود.
2- سازنده هویّت و سازوکار انسجام گفتمان ها را پدید می آورد.
9-  استیلا (Hegemony)
  هویّتی که دریک گفتمان به کارگزاران اجتماعی داده میشود تنها با مفصل بندی در درون صورت بندی هژمونیک به دست می آید. رفتار هژمونیک نمونه ای از رفتار سیاسی و شامل پیوند هویت های گوناگون نیروهای سیاسی به یک پروژه مشترک و ایجاد نظم اجتماعی ، از عناصر پراکنده و متنوّع است.
  هدف اعمال هژمونیک ،ایجادیا تثبیت نظام دانایی وشبکه معنایی وصورت بندی هژمونیک است. این صورت بندی ها در پیرامون دال مرکزی، سازمان یافته اند.اعمال هژمونیک دو شرط اساسی دارد:
1-  وجودنیروه ای متخاصم
2-   بی ثباتی مرزهای تفاوت
  هژمونیک شدنیک گفتمان به معنای پیروزی آن درتثبیت معانی موردنظرش است.
   10- زنجیره هم ارزی –تفاوتEquivalence–Difference) )
   در مفصل بندی،دالهای اصلی (نه مرکزی)زنجیره هم ارزی–تفاوت رابه وجودمی آورند. دالهای یاد شده،هنگامی که در منظومه گفتمانی قرار می گیرند،از طریق هم ارزی،تفاوتها وتکثّرها را می پوشانندو به آنها هماهنگی می بخشند.مانند گفتمان سیاه در واکنش به نژادپرستی سفید پوستان. افراد غیرسفید، در زنجیره هم ارزی سیاه قرار می گیرند وتفاوت های ملّی وسرزمینی و…به فراموشی سپرده می شود،امّا هم ارزی هرگز به حذف کامل تفاوت ها نمی انجامد وهمواره امکان ظهور ، بروز وخروج از زنجیره هم ارزی وجود دارد.
1-2-5 ویژگی های محوری نظریه گفتمان
  رهیافت تحلیل گفتمان ،از زیر مجموعه های اندیشه انتقادی پست مدرن به شمار میرود و لاجرم ویژگیهای اصلی واساسی پست مدرنیسم،دراین ره یافت بازتاب پیدامی کند،
1-     نفی فرا روایتها
2-     نفی جوهر گرایی
3-     نفی تحوّلات تک خطی
4-     نفی مبناگرایی
5-     نفی ثبات مفاهیم
1-2-6 انگاره های تحلیل گفتمان
   امروزه زبان تنها وسیله وابزار ارتباطی ساده واولیه انسان به شمار نمی آید بلکه یک کنش اجتماعی نیز است. بنا براین، هیچ متنی را نمی توان یافت که عاری و خالی ازدیدگاه های نویسنده باشد. همان گونه که واقعیّت های ناب اجتماعی وجود ندارد،گفتمان خنثی وبی طرف وجود ندارد. برای درک این مطلب نخست بایدپیش فرض های گفتمان مورد توجّه قرار گیرد:
1-  انسان های متعدد از یک نوشتار وگفتار،برداشتهای گوناگون ومتفاوت دارد.
2-  خواندن نوشتار و متن،همیشه نادرست خواندن است.درست خواندن به هیچکسی تعلّق نمی گیرد.
3-  بایدمتن همیشه به عنوان یک کلّ معنادار نگریسته شود. این معنا لزوما درخود متن وجود ندارد.
4-  متن ها خنثی وبی طرف نیستند وهمه ایدئولوژیک دارند
5-  معنا ،به همان اندازه که ازمتن (text)ناشی می شود،ازبافت وزمینه اجتماعی –سیاسی(context) نیز نیز تأثیر می پذیرد.
6-  حقیقت در هرگفتمانی نهفته است،امّا هیچ گفتمانی همه حقیقت رادر چنگ خود ندارد. به سخن دیگر حقیقتهای متعدّد آفریده گفتمانهای متعدّد است.
7-  هرگفتار و نوشتاری در موقعیّت ویژه ای تولید می شود، ازاین رو رنگ وبوی آفریننده خودرا همراه دارد.
8-  هر متنی به یک منبع قدرت و اقتداری وابسته است. چون هر قدرتی،دانش فراخور خود را تولید می کند.
9-  گفتمان ها سطوح و لایه ها ییدارند.نه یک سطح گفتمانی وجود دارد و نه یک نوع گفتمان.
1-2-7 اهداف گفتمان
     با توجّه به پیش فرضهای گفتمان،اهداف گفتمان عبارت است از:
1-  نشان دادن رابطه و پیوند میان نویسنده،متن و خواننده،یا میان گوینده،گفتار و شنونده.
2-  آشکارکردن ساختار عمیق و پیچیده تولید متن،یعنی فرایند تولیدگفتمان.
3-  نشان دادن تأثیر بافت متن و تأثیرگذاری بافت موقعیّت متن.
4-  نشان دادن سیّالیّت و بیثباتی معنا.
5-  هدف مهم تحلیل گفتمان یاین است که فن و روش نوی را در مطالعه متون،رسانه ها، فرهنگ ها، علوم، جامعه و سیاست به دست دهدکه مبادی فکری این روش،همان پیش فرضهای پست مدرن است.

1-2-8 عوامل پیروزی وشکست یک گفتمان
 الف–عوامل پیروزی:
1-  قابلیّت دسترسی(Availability)
    مفهوم قابلیّت دسترسی،پیروزی یک گفتمان راتا اندازه ای تضمین می کند زیرا پیروزی گفتمانها به دلیل ویژگی ذاتی آنهانیست _ چون گفتمانها همواره در آستانه فروپاشی تدریجی قرار دارند- بلکه به این دلیل است که گفتمان، تنها ساخت منسجم در دنیای کاملا آشفته گفتمانی به نظر می رسد.
ازجا شدگی یا بی قراری کشور آلمان در دهه 1920سده گذشته میلادی،درنتیجه جنگ نخست جهانی یک بحران فراگیر را درآن کشور به وجود آورده بود.در این اوضاع و احوال،گفتمان ناسیونال- سوسیالیسم (نازیسم) به عنوان پاسخی درمان کننده به بحران،ابراز وجود کرد و راهکار هایی را برای برون رفت ازبحران پیشنهاد کرد.گفتمان نازیسم از میان چندین گفتمان به این دلیل پیروز شد که اصولی را برای فهم و درک وضعیت آشفته اجتماعی، در دسترس قرار داد.بنابراین پیروزی گفتمان نازیسم معلول و محصول قابلیت دسترسی آن بود نه پذیرش محتوای آن ازسوی مردم.
 2- قابلیّت اعتبار(Credibility)
  شرط دوّم پیروزی یک گفتمان،این است که اصول پیشنهادی آن،درمیان گروههای اجتماعی،از اعتبار برخوردار باشد و مخالف با اصول اساسی آنان نباشد.گفتمان جنبش طالبان به رغم پشتوانه های مالی و عقیدتی خود در افغانستان به این دلیل شکست خورد که از اعتبار لازم برخوردار نبود.
ب – عوامل شکست یک گفتمان
1-  تصلّب معنایی.
اگرگفتمانی، بدون نگرش فراگیر و جامع، بر مفهوم مورد نظر خود اصرار و پافشاری کند و مفاهیم دیگر را به فراموشی بسپارد،گرفتار تصلب معنایی و جزم اندیشی غیرعقلانی شده است . این شیوه سرانجام شکست و فروپاشی گفتمان را رقم خواهد زد.در این مورد نیز می توان طالبان را مثال زد.
2-  فراهم کردن زمینه برای رقیب
  گفتمان اصلاحی دوم خرداددر ایران دهه هفتاد خورشیدی، به دلیل نگرش تک بعدی به مسایل اجتماعی مانند توسعه سیاسی وگسترش جامعه مدنی که تنها نخبگان و روشنفکران طبقه متوسّط به بالا را دربر می گرفت، زمینه را برای گفتمان رقیب با شعار حمایت ازگروه های فرودست جامعه، فراهم کرد و سرانجام این گفتمان درانتخابات ریاست جمهوری پیروز شد.
1-2-9 نقد تحلیل گفتمانی
رهیافت‏هاى گفتمانى، هر نوع مبناگرایى و ذاتگرایى را رد مى‏کنند. در این نظریّه ها، انسان از هیچ گونه هویّت پیشینى برخوردار نیست و دانش نیز محصول وضعیت اجتماعى است. هیچ حقیقت بنیادین و غیر قابل تغییر وجود ندارد، بنابراین نوعى نسبى گرایى و سیّالیّت دامنگیر این نظریّه ها است. در روش گفتمان با تعمیم تحلیل‏هاى زبانى به جامعه، این نسبى گرایى تشدید شده است. در این رهیافت معیارهاى بنیادین صدق و کذب بیرون از گفتمان‏ها وجود ندارند و نمى‏توان جز در چهارچوب گفتمان ویژه، به ارزیابى آن پرداخت. درستی و نادرستی گزاره‏ها به استواری و پاسخگویی آن ها در درون یک گفتمان بستگى دارد، به این ترتیب پرسش‏هاى بنیادین فلسفه در مورد حقیّقت و ذات بى‏معنا مى‏شود.(20)
1-2-10 گفتمان در اندیشه فوکو
گفتمان، یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه فوکو است. در نزد وی، گفتمان‏ها «اعمالی هستند که به طور سیستماتیک، شکل‏دهنده موضوعاتی هستند، که خود سخن می‏گویند… گفتمان‏ها درباره موضوعات صحبت نکرده و هویت موضوعات را تعیین نمی‏کنند.
میشل فوکو؛ فیلسوف، و جامعه‏شناس فرانسوی از مؤثّرترین متفکّران قرن بیستم است. بعضی ،فوکو را پست مدرن می‏دانند و بعضی دیگر، وفادار به آرمان های روشنگری. با این حال، در این اتفاق نظر وجود دارد که او نقش مهمی در گذار به دوران مابعد تجدد- البته اگر چنین گذاری در اساس انجام شده باشد- داشته است. مقاله حاضر، مفهوم گفتمان را که از محوری‏ترین مفاهیم اندیشه فوکوست، بررسی می‏کند و حداقل فایده آن شاید این باشد، که دیگر گفتمان را به معنای «گفت‏وگو» به کار نبرند!
«گفتمان»(۱) از جمله مفاهیم مهم و کلیدی است، که در شکل دادن به تفکّر فلسفی اجتماعی و سیاسی مغرب زمین نیمه دوّم قرن بیستم، نقش به‏سزایی داشته است.
اگرچه این مفهوم در ادبیات فلسفی-اجتماعی قرون وسطی و بویژه در دوران مدرن، کاربرد فراوانی داشته و در نوشته های ماکیاولی، هابز و روسو نیز می‏توان یافت، اما در چند دهه اخیر این مفهوم نزد متفکّرانی چون امیل بنونیسته(۲)، میشل فوکو، ژاک دریدا و دیگر متفکران برجسته معاصر مغرب زمین، معنایی متفاوت به خود گرفته است. این تفاوت معنایی به حدی است که در دو سه دهه اخیر، نویسندگان و سخنرانان آکادمیک مغرب زمین، در نوشته‏ها و سخنرانی‏های خود و به هنگام کاربرد این مفهوم، بر این نکته تاکید می‏کنند که این مفهوم را مثلاً «به معنای فوکویی آن» یا «به معنای فراساختارگرایی آن» به کار می‏برند.
به عنوان مثال، پروفسور ادوارد سعید که اساس ساختمان «شرق شناسی» خود را بر همین مفهوم بنا نهاده است، آشکارا می‏گوید: «مفهوم شرق شناسی درک نخواهد شد، مگر آن که به صورت یک گفتمان… آنهم به صورتی که فوکو به کار می‏برد، مطالعه شود.(۳)
برای این مفهوم در زبان فارسی، معادل‏های گوناگون ذکر شده که از جمله می‏توان به «گفتار»، «سخن»، «وعظ و خطابه»، «درس و بحث»، «مقال» و «گفتمان» اشاره کرد. اما واژه گفتمان را برای اوّلین بار، داریوش اشوری در یکی ازمقاله های خود، تحت عنوان «نظریه غرب‏زدگی و بحران تفکّر در ایران» به کار برده است.(۴)
در دهه های اخیر، مقوله گفتمان در عرصه نظریّه های ادبی، فلسفی، جامعه شناسی سیاست، روانکاوی و حتّی روانشناسی اجتماعی و سایر حوزه‏ها و رشته های علوم اجتماعی مورد توجّه و عمل اندیشمندان و نظریّه‏پردازان قرار گرفته است.
ریشه این مفهوم را می‏توان در فعل یونانی )DISCURRERE( که به معنای «سرگردان و آواره بودن، پیمودن، طی کردن، از مسیر خارج شدن، حرکت کردن در جهات مختلف و… است» شناسایی کرد.
اگرچه مفهوم گفتمان به معنی تجلّی زبان در گفتار یا در نوشتار به کار برده می‏شود، اما در بیان کلاسیک بر زبان به عنوان «حرکت و عمل» همواره تاکید می‏شده است. بدین طریق، کلمات و مفاهیم، که اجزای تشکیل‏دهنده ساختار زبان هستند، ثابت و پایدار نبوده و در زمان‏ها و مکان های متفاوت ارتباطات آنها، دگرگون شده و معانی متفاوتی را بیان می‏کنند. بدین جهت، ساختار زبان نیز همواره تغییر پذیر بوده است. با این دید، می‏توان گفتمان را به عنوان نمایانگر تبیین زبان در ورای جمله و کلمات و عبارات دانست و آن را در علایم و کنش‏های غیرکلامی و کلیه ارتباطات میان افراد، جست‏وجو کرد. فوکو در این مورد، بر این عقیده است که:
«گفتمان‏ها برآمده از علامات هستند، اما کارکردشان از کاربرد این علامات برای نشان دادند و برگزیدن اشیاء بیشتر است. همین ویژگی است، که آنها را غیرقابل تقلیل به زبان، سخن و گفتار می‏کند.»
بنابر این، گفتمان‏ها، مجسّم‏کننده معنا و ارتباطات اجتماعی افراد است و از طریق آنها، جهان به صور مختلف، درک می‏شود.
گفتمان درنوشته‏های فوکو:
گفتمان،یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه فوکو است. در نزد وی،گفتمان‏ها «اعمالی هستندکه به طور سیستماتیک، شکل‏دهنده موضوعاتی هستند،که خودسخنمی‏ گویند… گفتمان‏ها درباره موضوعات صحبت نکرده و هویّت موضوعات را تعیین نمی‏کنند. آنها سازنده موضوعات بوده و در فرایند این سازندگی، مداخله خود را پنهان می‏دارند.» (۶) از این رو، معانی و مفاهیم نه از درون زبان، بلکه از درون اعمال تشکیلاتی و ارتباطات اجتماعی-سیاسی افراد با یکدیگر، حاصل می‏شوند.
امیل بنونیسته، بر این عقیده است که «گفتمان به زمینه‏های از زبان می‏پردازد که تنها می‏توان آنها را با ارجاع به متغیرهای دیگری بیان کرد که در مشخص ساختن بسترهای بافت موضعی، پاره گفتار به کار می‏روند. بنابراین، گفتمان مدّعی حوزه معین، مستقل و کاملا تعریف شده‏ای از مطالعه است، حوزه‏ای که شامل ضمایر شخصی (به ویژه من و تو) اشارات (ضمایر اشاره، اسم‏های اشاره و…) و شاخص‏های مکانی (اینجا، آنجا و…) و شاخص‏های زمانی (اکنون، امروز، دیروز، هفته آینده و…) است که در صورت فقدان آنها، گفتمان مورد نظر ما فاقد معنا خواهد بود.» (۷)
امروزه در زبان‏شناسی جدید، از گفتمان به عنوان «زمینه معنایی بحث» یاد می‏کنند و آن را هم عاملی زبان‏ شناسانه و هم مرتبط به شیوه بیان شخصی می‏دانند، که یک نوع نظام دانایی را شکل می‏دهد. در این تلقّی، گفتمان اصلی است که به عناصر غیر زبانی مرتبط است و هم به قاعده‏ها و قانون‏های زبان. از این رو، گفتمان، امری فرازبانی است.
میخائیل باختین؛ زبان‏شناس معاصر، تحلیل زبان‏شناسانه مستقل از واقعیت‏های عملی و اجتماعی را نادرست می‏داند و معتقد است، که زمینه اجتماعی بخش جدایی‏ناپذیر از عصر ارتباط کلامی است و معنای گزاره‏ها از راه فهم «گفتمان»
یعنی ادراک موقعیت گوینده، افق دلالت‏های معنایی و ارزشی که گوینده در آن جای دارد، حاصل می‏شود.
میشل فوکو، محدوده گفتمان را حتی از این هم بسیار فراتر می‏برد. در نظر فوکو «گفتمان» نقطه طلاقی و محل گردهمایی قدرت و دانش است. هر رشته خاصّی از دانش در هر دوره خاصّ تاریخی، مجموعه‏ای از قواعد و قانون‏های ایجابی و سلبی را دارد، که معین می‏کند درباره چه چیزهایی می‏تواند بحث کرد و درباره چه چیزهایی، نمی‏توان وارد بحث شد. همین قواعد و قانون‏های نانوشته، که در عین حال بر هر گفتار و نوشتاری حاکمند، «گفتمان» آن رشته خاص در آن دوره خاص تاریخی هستند.
در تحلیل فوکو، مسئله محوری، مشخص ساختن این واقعیّت است، که چه چیزی وحدت و مبانی انسجام یک صورتبندی گفتمانی را شکل می‏دهد. به عقیده وی، گزاره «Enonce» کوچکترین واحد هر گفتمان است. گزاره یا حکم یک قضیّه، جمله‏ای اخباری نیست، چون خود، مشتمل بر حداقل دو گزاره متفاوت است. به عنوان مثال، هم من و هم یک پزشک می‏توانیم بگوییم که فلانی سرطان دارد، ولی تنها سخن مطرح شده از سوی پزشک را می‏توان یک گزاره پزشکی تلقّی کرد.
«ماهیّت حکم و گزاره، نسبی است و برحسب استفاده‏ای که از گزاره می‏شود و شیوه به‏کارگیری آن، نوسان پیدا می‏کند… در مقیاس تاریخ کلان می‏توان گفت که حکمی مانند -نوع تکامل می‏یابد-حکم یکسانی در نظریّه داروین و در نظریه سیمپسون (۸) است؛ در سطحی مشخص‏تر و با توجه به حوزه‏های محدودتر استعمال (مثلا نئوداروینیسم در مقابل نظام داروینی) مواجه با دو حکم و بیان متفاوت، هستیم. ثبات و یکدستی گزاره، حفظ و استمرار ماهیت آن در طی اشکال بی‏نظیر بیان آن، و تنوعات آن همراه با حفظ هویّت اشکال آن، به موجب کارکرد حوزه کاربردی که در درون آن قرار دارد، تعیین می‏شود.» (۹) فوکو، گزاره‏ها را با پدیده‏ای موسوم به-کنش‏های کلامی جدی-محدود و محصور می‏سازد. مقصود فوکو از کنش‏های کلامی جدی، کنش‏های معمولی و روزمرّه نیستند، بلکه کنش‏هایی هستند که از طریق فعالیّتی معتبر، نافذ و مستقل ایجاد می‏گردند.
نظریّه کنش کلامی (speech act theory) برای نخستین بار توسط جی.آل آستین در دهه ۱۹۳۰ ارائه شد و سپس توسط جان سیرل، فیلسوف و زبان‏شناس آمریکایی در مقاله‏ای تحت عنوان «کنش‏های کلامی-گفتاری در فلسفه و زبان» مورد شرح و بسط کامل قرار گرفت. فوکو ضمن توجه به این نظریه، کنش‏های کلامی جدّی را مطرح کرد. سیرل بیان می‏کرد که کنش‏های کلامی همواره دارای معنایی لفظی هستند فوکو نیز بر آن است که احکام، کردارهایی هستند که قطع نظر از ابهام احتمالی جملات به کار رفته در قاعده‏بندی آنها و عوامل علی‏مندرج در ادای آنها، می‏توان صورت ظاهری آنها را پذیرفت. فوکو معتقد است که کنش‏های کلامی روزمرّه همواره به کنش‏های کلامی جدّی تبدیل می‏شوند. و این، به نظر او، مظهر اراده معطوف به حقیقت است. (۱۰) به نظر او هر کنش کلامی در صورتی جدّی است، که بتوان در مورد آن، قوانین لازم برای ارزیابی و اعتبارسنجی، ایجاد کرد. مثلا جمله «باران خواهد بارید» یک کنش کلامی روزمره است، که تنها معنا و اهمیت محلی و مکانی دارد. اما این گزاره در صورتی که، توسط کارشناس هواشناسی با توجه به قواعد خاصی ادا شود، یک کنش کلامی جدّی محسوب می‏شود.
فوکو در ادامه به جست و جوی مبانی وحدت یک حوزه یا صورتبندی گفتمانی خاص، پرداخته است.
وی این اصل وحدت بخش را در نظام دانایی یا اپیستمه “EPISTEME” آن گفتمان، ملاحظه کرده است: «منظور ما از نظام دانایی، کل روابطی است که در یک عصر خاص، وحدت بخش کردارهای گفتمانی‏ای هستند، که اشکال معرفت‏شناسانه، علم و احتمالاً نظام‏های صوری را پدید می‏آورند… نظام، شکلی از معرفت یانوعی عقلانیّت نیست، که با گذار از مرزهای علوم بسیار گوناگون، وحدت غالب یک موضوع، یا یک روح تاریخی، یا یک عصر را نشان دهد. نظام، دانایی مجموعه روابطی است، که در یک عصر خاص، می‏توان میان علوم یافت، به شرط آن که این علوم را در سطح قاعده‏بندی‏های گفتمانی تحلیل کنیم.»(۱۱)
بر این اساس، فوکو سعی کرد تا اپیستمه‏ها یا معرفت‏های پایه‏ای اعصار مختلف را، از هم متمایز سازد، که به طور قراردادی، آنها را عصر رنسانس، عصر کلاسیک و عصر مدرنیته نامید. فوکو، فرایند کارکرد ذهنی کشف این راهبردهای گفتمانی را «دیرینه‏شناسی» نامید و هر یک از این ادوار سه‏گانه را با ویژگی‏های خاصّی، متمایز ساخت. شباهت و تمثیل را سامان بخش عصر رنسانس و بازنمایی و تمثل “REPRESENTAISION” را ویژگی عصر کلاسیک ذکر کرد. واپیستمه مدرن را حاوی فضایی سه بعدی معرفی کرد: یکی، بعد علوم طبیعی و ریاضی، دوّم بعد تأملّات فلسفی و دیگری، بعد علوم زیست شناختی، زبانی و تولیدی. علوم انسانی در نظر فوکو در درون این فضای سه بعدی قرار دارند و لذا از لحاظ معرفت شناختی دار ای جایگاه مبهم و لرزانی هستند و در نتیجه برخلاف علوم دیگر، از یک ماهیّت ثابت و قطعی برخوردار نخواهند بود.
به نظر فوکو، عصر کلاسیک جایی برای انسان به عنوان فاعل شناسا و موضوع شناسایی در نظر نمی‏گرفت. در این عصر، انسان ملاک معنا بخشی نبود، بلکه صرفاً معانی را توضیح می‏داد:
«در عصر کلاسیک، انسان سازنده اصلی، خلّاق اصلی یا خداوند نبود، بلکه به عنوان موضع توضیح تنها یک سازنده و خلّاق بود. جهانی، آفریده خداوند وجود داشت که به خودی خود، موجود بود. نقش انسان، توضیح نظم جهان بود… نقش اندیشمند (یعنی انسان) این بود که توصیفی دست دوّم از نظمی که پیشاپیش وجود داشت، به دست دهد. وی، نه جهان را می‏آفرید و نه نشانه‏های بازنمایی آن را. وی تنها زبانی مصنوعی و منظومه‏ای قراردادی از نشانه‏ها ساخته بود.»(۱۲)
در عصر کلاسیک، تحلیل شیوه هستی انسان در چارچوب نظریه نمایش، صورت می‏گرفت. اما در عصر مدرن، که فوکو از آن به «عصر انسان» نام می‏برد، تحلیل به معنای نشان دادن این موضوع است، که چگونه و تحت چه شرایطی، اشیاء در معرض نمایش قرار می‏گیرند. در عصر مدرن، انسان بر حسب قوانین اقتصاد، زیست‏شناسی و زبان‏شناسی زندگی می‏کند و براساس روابط متقابل در میان آنها، حق دارد که آنها را بشناسد و آنها را در معرض توضیح کامل قرار دهد.
بدین سان، انسان در عصر مدرن، نه تنها به عنوان فاعل و موضوع شناخت، بلکه به صورت تعارض‏ آمیزتری حتی به عنوان سامان بخش چشم‏اندازی، تلقی می‏شود، که خود در درون آن، ظاهر می‏گردد. در گفتمان عصر مدرن انسان به محدودیت و پایان‏پذیری خویش آگاه می‏شود. فوکو، این محدودیت‏ها را تحت سه مقوله «تجربی و استعلایی»، «من اندیشنده و امرنا اندیشیده» و «عقب‏نشینی و بازگشت اصل» مورد بررسی قرار می‏دهد. تحلیل انسان و گفتمان انسان شناسی در پرتو این محدودیت‏های سه‏گانه، صورتی نوین به خود می‏گیرد. براساس محدودیت نخستین، انسان به عنوان واقعیتی در میان دیگر واقعیاتی که باید از نظر تجربی مورد مطالعه قرار گیرد و در عین حال، به عنوان شرط استعلایی امکان کل شناخت تلقّی شود، مورد بررسی قرار می‏گیرد. براساس محدودیّت دوّم، انسان به عنوان موجودی محاط به وسیله آنچه برای او روشن شدنی نیست و با این حال به عنوان من اندیشنده‏ای، که به طور بالقوه هشیار و روشن بین و سرچشمه کل معنا و فهم‏پذیری است، لحاظ می‏گردد و بالاخره این که براساس اصل عقب نشینی و بازگشت اصل، انسان محصول تاریخی طولانی که آغازش همواره از ادراک او خارج است و با این حال به صورتی تعارض ‏آمیز، خودش منبع همان تاریخ است، مورد توجّه قرار می‏گیرد
در اندیشه فوکو آنچه که به عنوان معیار و شاخص معرفت شناختی لحاظ شده، ماهیّت انسان است. از این رو، فوکو در کلیه گفتمان‏ها اعم از انسانشناسی، پزشکی، زیست شناسی و.. انسان را مرکز ثقل این گفتمان‏ها قرار داده است.
فوکو در گفتمان پزشکی به دیرینه‏شناسی گفتمان پزشکی می‏پردازد و با توجّه به سه دوره رنسانس، کلاسیک و مدرن به تحلیل شرایطی می‏پردازد، که در آن سوژه‏ای (مثلّاً دیوانه یا بیمار) به عنوان موضوع ممکن شناخت ظاهر می‏گردد. عمده بحث فوکو در باب گفتمان پزشکی در دو اثر جنون و تمدن (تاریخ دیوانگی در عصر عقل) و زایش درمانگاه (دیرینه شناسی ادراک پزشکی) مطرح شده است. در جنون و تمدن، فوکو به ظهور عقل و بی‏عقلی در عصر روشنگری و همراه با آن، اخراج و طرد گروهی از انسان‏ها به ویژه «دیوانگان» از دایره عقل، می‏پردازد. در این اثر، فوکو خاطرنشان می‏سازد که با ظهور عقل تک گفتار است، که جنون به عنوان نوعی بیماری شناخته می‏شود و برای دیوانگان آسایشگاهها، درمانگاههایی ساخته می‏شود که جدای از انسان‏های دیگر مورد مراقبت قرار می‏گیرند. در این فرایند، پزشک به عنوان مرجع قدرت و نظارت و مراقبت پزشکی به عنوان تکنیک سلطه محسوب می‏شود. از نظر فوکو، پزشکی نخستین گفمان علمی راجع به فرد است و از این جهت نقش مهمی در تشکیل علوم انسانی دارد. چرا که نخستین بار در گفتمان پزشکی بود، که فرد به عنوان موضوع معرفت ظاهر شد و تصوّر انسان به عنوان سوژه و ابژه معرفت در گفتمان پزشکی شکل گرفت و مفهوم تفرّد و فناپذیری و مرگ انسان، مورد توجه قرار گرفت.
در «زایش درمانگاه» از مطالعه قبلی خود، در خصوص کردارهای اجتماعی در جهت کشف معنا، و تجربه عمیق جنون دست می‏کشد و به بررسی کردارهایی می‏پردازد، که انسان‏ها از طریق آنها، خودشان را به عنوان ابژه شناخت تلقّی می‏کنند. (۴۱) در این اثر، با مقاومت در برابر این فرضیه، که نوعی آگاهی پزشکی از قبل موجود بر حوزه‏های بالینی اثر می‏گذارد، نشان می‏دهد که چگونه یک آگاهی پزشکی جدید شکل گرفت و همراه با درمانگاه، تکوین و تکامل یافت.
اگر چه روش هرمنوتیکی را می‏توان در آثار متعدّد فوکو بازیافت، اما وی در این اثر سعی می‏کند از نظریّه هرمنوتیکی فاصله بگیرد. به همین جهت، وی تفسیر را مورد انتقاد قرار می‏دهد و بیان دیگری از آن را، ارایه می‏دهد: «منظور از تفسیر کوشش برای یافتن زمینه هستی شناسانه عمیق نهفته در گفتمان و نیز هرگونه تلاش برای تجدید و احیای معنای از دست رفته هر دانشی است، که در عصر دیگری جدی گرفته می‏شد.»(۵۱)
بنابراین، تفسیر، معنایی کاملا متفاوت با آنچه که پیروان هرمنوتیک بدان اعتقاد دارند به خود می‏گیرد. فوکو به جای مشاهده گفتمان و کردارها به عنوان کوشش‏هایی به منظور نظم‏بخشی به عمیق‏ترین و نهانی‏ترین عرصه‏های تجربه انسانی، در ضمن تغییر موضع از نوعی هرمنوتیک به نوعی ساختارگرایی، توجّه خود را به بدن به عنوان جسمی در مقابل پزشک معطوف می‏کند که جسمانیّت راه را بر هرگونه تحقیق در باب معنای نهفته مسدود می‏کند: «بی‏شک یکی از واقعّیات تعیین‏کننده فرهنگ ما، این واقعیّت خواهد بود که نخستین گفتمان علمی آن درباره فرد می‏بایست از این مرحله مرگ بگذرد. انسان غربی می‏توانست خود را در چشم خودش به عنوان علم درآورد. و تنها مدخل ورود به این مرحله، حذف کردن خودش بود. از تجربه ناعقلی روانشناسی پدید آمد… از ادغام مرگ در اندیشه پزشکی، علم طبی زاده شد که به عنوان علم فرد ظاهر می‏شود.»(۶۱)(تولد درمانگاه، ص ۷۹۱)
●گفتمان علوم انسانی:

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید