دانشگاه آزاد اسلامی
واحد اصفهان (خوراسگان)
دانشکده علوم تربیتی
گرایش بر نامه ریزی فرهنگی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته امور فرهنگی
عنوان
شناسایی مولفه های فرهنگی موثر بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه در شهر اصفهان
استاد راهنما
دکتر فائزه تقی پور
نگارنده
مهدی اثنی عشران
بهمن1393
تعهد نامه اصالت رساله پایان نامه
اینجانب مهدی اثنی عشران دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته در رشته مدیریت امور فرهنگی که در تاریخ…………. از پایان نامه خود تحت عنوان:
با کسب نمره…… و درجه….. دفاع نموده ام بدینوسیله متعهد می شوم:
1) این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه،کتب،مقاله و…) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
2) این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح،پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ، ثبت اختراع و… از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوز های مربوطه را اخذ نمایم.
4) چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی: مهدی اثنی عشران
تاریخ و امضاء
سپاس و ستایش مر خدای را جل و جلاله که آثار قدرت او بر چهره روز روشن، تابان است و انوار حکمت او در دل شب تار، درفشان. آفریدگاری که خویشتن را به ما شناساند و درهای علم را بر ما گشود و عمری و فرصتی عطا فرمود تا بدان، بنده ضعیف خویش را در طریق علم و معرفت بیازماید.
آنچه آموخته ام را تقدم میکنم به :
پدر مادر مهربانم که هر لحظه وجودم را از چشمه سار پر از عشق چشمانشان سیراب میکنند.

تشکر از استاد گرانقدر سرکار خانم دکتر فائزه تقی پور به دلیل یاریها و راهنماییهای ایشان، که بسیاری از سختیها را برایم آسانتر نمود.
فهرست
عنوانصفحه
چکیده1
فصل اول2
1-1- مقدمه2
1-2- بیان مساله3
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق5
1-4- اهداف تحقیق7
1-4-1 اهداف فرعی7
1-4-2- سوال ها7
1-5- تعاریف نظری، اصطلاحات و مفاهیم8
1-6- تعاریف عملیاتی9
فصل دوم10
2-1- مقدمه10
2-2- تعریف بقعه متبرکه و امامزادگان11
2-3- اهمیت بقاع متبرکه12
2-4- نقش بقاع متبرکه و امامزادگان در گسترش فرهنگ اسلامی13
2-5-کارکردهاي بقاع متبرکه13
2-5-1- کارکرد مذهبي بقاع متبرکه14
2-5-1-1- جایگاه نذورات در امامزادگان و بقاع متبرکه16
2-5-1-2- توسل به امامزادگان وکرامات16
2-5-2- کارکرد تاريخي بقاع متبرکه17
2-5-2-1- سازه های بقاع متبرکه18
2-5-3- کارکردهاي هنري بقاع متبرکه18
2-5-4- ویژگیهای بناهای مرتبط به بقاع متبرکه19
2-5-5-کارکرد روان شناسي بقاع متبرکه21
2-5-6- کارکرد سياسي بقاع متبرکه23
2-5-7-کارکرد اقتصادي بقاع متبرکه24
2-5-8- کارکرد اجتماعي بقاع متبرکه27
2-5-9- کارکرد فرهنگي بقاع متبرکه28
2-6- تعریف فرهنگ و فرهنگ شیعه31
2-7- نظریه‌های فرهنگی 33
2-7-1- امیل دوركیم 33
2-7-2- ماكس وبر 34
2-7-3-كارل ماركس 36
2-7-4- جورج زیمل 36
2-7-5- تالكت پارسونز38
2-8- عناصر فرهنگی39
2-8-1- ارزش ها 40
2-8-2- هنجارها41
2-8-3- آداب و رسوم41
2-8-4- باورها42
2-8-5- اعتقادات مذهبی43
2-9- مفهوم دین و مذهب43
2-10- نظریه های جامعه شناختی مرتبط با مذهب44
2-10-1- مارکس و دین44
2-10-2- دورکهایم و دین45
2-10-3- وبر و دین46
2-11- تعریف مدیریت 47
2-12- مدیریت کارآمد48
2-13- مدیریت فرهنگی49
2-14- اهمیت مدیریت در عملکردهای فرهنگی49
2-15- تحقیقات داخلی50
2-16- تحقیقات خارجی54
2-17- نتیجه گیری57
2-18- مدل نظری تحقیق58
فصل سوم59
3-1- مقدمه59
3-2- روش تحقیق59
3-3- جامعه آماری60
3-4- روش نمونه گیری60
3-5- ابزار اندازه گیری60
3-6- تعییین روایی و پایایی ابزار اندازه گیری61
3-6-1- روایی پرسشنامه61
3-6-2- یافته های مربوط به تحلیل عامل62
3-6-3- پایای پرسشنامه66
3-7- مراحل اجرای تحقیق67
3-8- روش های تجزیه و تحلیل آماری67
3-8-1- روش های آماری به کار رفته در تحقیق68
فصل چهارم68
4-1- مقدمه69
4-2-آمار توصیفی69
4-2-1-داده های جمعیت شناختی پرسشنامه69
4-2-2- آمار توصیفی مربوط به متغییرهای اصلی تحقیق73
4-3- داده های توصیفی سئوالات پرسشنامه74
4-4- یافته های استنباطی تحقیق83
4-5- یافته های استنباطی مربوط به سوالات اصلی تحقیق89
فصل پنجم94
5-1- مقدمه94
5-2- خلاصه تحقیق94
5-3- تفسیر نتایج95
5-4- محدودیت های تحقیق102
5-5- پیشنهادات کاربردی102
5-6- پیشنهادات پژوهشی103
فهرست منابع و مآخذ (فارسي و غيرفارسي ) مورد استفاده در پايان نامه104
چکیده انگلیسی110

فهرست جدولها
عنوان صفحه
جدول(3-1) نمره گذاری پرسشنامه61
جدول (3-2) نحوه توزیع سوالات پرسشنامه61
جدول (3-3) تحلیل عوامل مولفه های مربوط به ارزش62
جدول (3-4) تحلیل عوامل مولفه های مربوط به هنجار63
جدول (3-5) تحلیل عوامل مولفه های مربوط به آداب و رسوم63
جدول (3-6) تحلیل عوامل مولفه های مربوط به هنر و میراث فرهنگی64
جدول (3-7) تحلیل عوامل مولفه های مربوط به باور64
جدول (3-8) تحلیل عوامل مولفه های مربوط به مذهب65
جدول (3-9) پایایی66
جدول (4-1)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب سن69
جدول (4-2)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب جنس70
جدول (4-3) توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب تحصیلات71
جدول (4-4) میانگین و انحراف معیار عوامل فرهنگی موثر بر مدیریت کارآمد بقاع73
جدول(4-5)- توزیع فراوانی و درصد پاسخ سئوالات مرتبط با نمونه بر حسب ارزش74
جدول(4-6)- توزیع فراوانی و درصد پاسخ سئوالات مرتبط با نمونه بر حسب هنجار75
جدول (4-7)- توزیع فراوانی و درصد پاسخ سئوالات مرتبط با نمونه بر حسب آداب و رسوم77
جدول (4-8)- توزیع فراوانی و درصد پاسخ سئوالات مرتبط با نمونه بر حسب هنر و میراث فرهنگی78
جدول (4-9)- توزیع فراوانی و درصد پاسخ سئوالات مرتبط با نمونه بر حسب باورها79
جدول (4-10)- توزیع فراوانی و درصد پاسخ سئوالات مرتبط با نمونه بر حسب مذهب81
جدول (4-11): میانگین، انحراف معیار، مقدار t و میانگین رتبه ای مرتبط با ارزش ها83
جدول (4-12) : میانگین، انحراف معیار، مقدار t و میانگین رتبه ای مرتبط با هنجار ها84
جدول (4-13) : میانگین، انحراف معیار، مقدار t و میانگین رتبه ای مرتبط با آداب و رسوم85
جدول (4-14) : میانگین، انحراف معیار، مقدار t و میانگین رتبه ای مرتبط با هنر و میراث فرهنگی86
جدول (4-16) : میانگین، انحراف معیار، مقدار t و میانگین رتبه ای مرتبط با باورها87
جدول (4-16) : میانگین، انحراف معیار، مقدار t و میانگین رتبه ای مرتبط با مذهب88
جدول(4-17) : مقایسه میانگین ارزش ها در مدیریت کارآمد بقاع متبرکه89
جدول(4-18) : مقایسه میانگین هنجارها در مدیریت کارآمد بقاع متبرکه89
جدول(4-19) : مقایسه میانگین آداب و رسوم در مدیریت کارآمد بقاع متبرکه89
جدول(4-20) : مقایسه میانگین هنر و میراث فرهنگی در مدیریت کارآمد بقاع متبرکه90
جدول(4-21) : مقایسه میانگین باورها در مدیریت کارآمد بقاع متبرکه90
جدول(4-22) : مقایسه میانگین مذهب در مدیریت کارآمد بقاع متبرکه90
جدول(4-23) میانگین رتبه بندی عوامل موثر بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه91
جدول(4-24)آزمون فریدمن91
جدول(4-25) تحلیل واریانس نمرات مولفه های فرهنگی موثردر مدیریت کارآمدبقاع متبرکه با توجه به ویژگی دموگرافیک92
جدول (4-26)آزمون زوجی مقایسه میانگین مولفه های فرهنگی موثردر مدیریت کارآمدبقاع متبرکه برحسب جنس93
جدول (4-27) آزمون زوجی مقایسه میانگین مولفه های فرهنگی موثر در مدیریت کارآمد بقاع متبرکه برحسب تحصیلات93
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار (4-1)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب سن70
نمودار (4-2) توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب جنس71
نمودار (4-3)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب تحصیلات72
نمودار (4-4) مقایسه میانگین عوامل فرهنگی موثر بر مدیریت کارآمد بقاع74
نمودار (4-5)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب ارزش75
نمودار (4-6)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب هنجار77
نمودار (4-7)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب آداب و رسوم78
نمودار (4-8)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب هنر و میراث فرهنگی79
نمودار (4-9)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب باورها80
نمودار (4-10)- توزیع فراوانی گروه نمونه بر حسب مذهب82
چکیده
هدف این پژوهش شناسایی مولفه های فرهنگی موثر بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه در شهر اصفهان بود. بدین منظور مولفه های ارزش ها ، هنجارها ، اداب و رسوم ، هنر و میراث فرهنگی، باورها و مذهب مورد مطالعه قرار گرفت. این تحقیق به روش توصیفی پیمایشی عوامل فرهنگی در ابعاد ( ارزش ها، هنجار ها، هنر و میراث فرهنگی، باورها، مذهب،) مورد بررسی قرار داد. نمونه آماری پژوهش 150 نفر از مدیران اوقاف ، متولیان بقاع و امامزادگان شهر اصفهان بود. ابزار جمع اوری اطلاعات پرسشنامه محقق ساخته بود. در این پژوهش جهت اطمینان از ابزار تحقیق روایی محتوایی با نظر اساتید و متخصصان فرهنگی انجام شد و به منظور بر آورد پایایی از فرمول آلفای کرونباخ استفاده و ضریب پایایی 85/0 محاسبه گردید. تجزیه  و تحلیل حاصل از این پژوهش با استفاده از نرم افزار آماری spss در دو سطح توصیفی و استنباطی انجام شد.در بخش آمار توصیفی مشخصه های آماری مانند: فراوانی،درصد،میانگین، انحراف معیار و در بخش آمار استنباطی آزمون tتک متغیره،آزمون فریدمن، تحلیل واریانس استفاده شد. نتایج نشان داد که ارزش ها با میانگین 49/20، ومذهب با میانگین 53/19 بیشترین تأثیر و هنجارها با میانگین 18/13 و آداب و رسوم با میانگین 98/12 کمترین تاثیر را داشتند و باورها با میانگین 89/16 و هنر و میراث فرهنگی با میانگین 93/17 در حد متوسط تاثیر قرار داشتند. بر حسب عوامل دموگرافیک نتایج پژوهش حاکی از آن است که بین نمرات مولفه های فرهنگی بر حسب سن تفاوت معناداری وجود ندارد. ولی بر حسب تحصیلات وجنس تفاوت معناداری وجود دارد.
کلید واژه ها: عناصر فرهنگی، ارزش ، هنجار،مذهب، آداب و رسوم، هنر، مدیریت کارآمد، بقاع متبرکه
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
يکي از جلوه هاي عبوديت و پايبندي به امر و نهي الهي و پيروي از آيه کريمه مودت، اظهار علاقه به خاندان عصمت و طهارت و اعلام محبت توأم با تبعیت نسبت به ایشان است که البته به فرمودة قرآن کریم فایدة آن به اهل ایمان بازمیگردد. و از نشانه هاي بارز دیگر این مهرورزي مسئولانه، شیفتگی و اکرام و اعزاز وابستگان به شجرة طیبه نبوت و ولایت و به تعبیر روشن و ساده زیارت و گرامی داشتن امامزادگان و وارثان علم و زهد و شهادت این خاندان است. زیارتگاه‌ها و بقاع متبرکه به عنوان مکانی با پایگاه معنوی- اجتماعی، از جنبه‌های مختلف تاریخی، فرهنگی و اجتماعی همواره مورد توجه محققین بوده است. زیرا اماکن مقدسه در ارتباط مستقیم با فرهنگ یک قوم قرار دارند و فرهنگ نیز زاییده ابعاد مختلف اجتماعی، مذهبی و تاریخی همان قوم است.
مراکز دینی از صدر اسلام مورد توجه رهبران و متدینان این دین بوده است. بعد از شهادت ائمه«ع» و بوجود آمدن اعتاب مقدّسه، این مکان‌ها علاوه بر کارکرد مساجد، به‌عنوان کانون شکل‌گیری جنبش‌های عدالت‌خواه و ضد حاکمیتِ ناصالح مورد توجه قرار گرفت؛ فشارهای گوناگون در ادوار مختلف برای منصرف کردن مردم از روآوری به این اماکن که در قالب منع زیارت صورت می‌گرفت حکایت از نقش پُررنگ این مراکز دینی دارد. قبور امام ‌زادگان – که بسیاری از ایشان خود یک رهبر دینی بوده و در جهاد با حاکمیت‌های جور به شهادت رسیده‌اند- کارکردی مشابه با کارکرد اعتاب مقدّس ائمه«ع» اما در مقیاسی کوچکتر و گاه منطقه‌ای داشته‌اند. در این میان نقش این بقاع متبّرکه در شکل‌گیری فرهنگ‌ دینی درخور توجه است؛ چرا که درس‌‌آموزه‌های فراوان این بزرگان در میدان جهاد علمی، عملی و دفاعی بستر طرح ارزش‌های دینی و به تبعِ آن ارائه‌ی منظومه‌ای از شاخصه‌های فرهنگ‌ساز را فراهم نموده است . بر این اساس در این فصل به بیان مساله ،اهمیت و ضرورت تحقیق ، اهداف و سوالات و درانتها به تعاریف نظری و عملیاتی از برخی اصطلاحات و مفاهیم پرداخته شده است.
1-2- بیان مساله
یکی از مؤثّرترین‌ عواملِ ماندگاری یک تمدّن فرهنگ آن است. تمدّن بزرگ اسلامی نیز برای استمرار خود از این عنصر با تمام ظرفیت‌های آن بهره برده است. در این میان بِقاع متبرّکه امام زادگان به مثابه یک پایگاه فرهنگی مستحکم و اطمینان‌بخش همواره بخشی از این ظرفیت‌های فرهنگی اسلام بخصوص اسلام شیعی بوده‌اند. ( حبیبی سی‌سرا ، 1392). مفهوم فرهنگ نخستين بار توسط مردم شناس انگليسي، سرادوارد بارنت تايلور1 در سال 1871 به کار رفت. وي فرهنگ را مجموعه اي پيچيده مي داند شامل: “دانش ها، باورها، هنر، قوانين، اخلاق، آداب و رسوم و ديگر قابليت ها و عادت هايي که انسان به عنوان عضو جامعه آنها را فرا مي گيرد.”( کوزر 2 ،1387 :44)
اساسا یک فرهنگ و شکل پیچیده و پیشرفته‌تر آن یعنی تمدّن دارای چند رکن اصلی‌ است که عبارتند از؛” علم، نظم، امنیّت، وحدت و تعاون. به اعتراف بسیاری از اندیشمندان، انبیاء و ادیان از اصلی‌ترین پایه‌گذاران شکل‌گیری این عواملِ فرهنگ‌ساز بوده‌اند” (حجازی 1349: 25). با این بیان امام زادگان که در راستای کارکرد انبیاء ولو در مقیاسی کوچکتر تعریف می‌شود، عاملی برای ایجاد این ارکان است. علاوه بر این نباید نقش امام زادگان را در شکل‌دهی به شاخصه‌های فرهنگی اسلام را نادیده انگاشت. در سیره عملی امام زادگان می‌توان به این شاخصه‌های فرهنگ‌ساز اشاره کرد؛ مهاجرت برای تبلیغ دین، صبر و ایستادگی در راه تحقق آرمان، ایثار و گذشت از جان و مال در راه تحقق هدف، گرایش به تکلیف محوری با نگاه به نتیجه، ترویج دانشِ دینی و غیره، که هریک از اینها علاوه بر اینکه تأیید و تأکید می‌کنند که فرهنگِ اسلام یک فرهنگِ ارزش محور است، در شکل‌گیری و استمرار فرهنگ‌دینی نیز نقش بسزایی داشته‌اند ( حبیبی سی‌سرا ، 1392).
مدیریت به عنوان یکی ازعمده ترین ارکان توسعه درسالهای اخیر نقش مهم وگسترده ای رادرسرنوشت ملی بسیاری ازکشورهاداشته ونتیجتا درفعالیتهای بشرودرزندگی اجتماعی نیاز داریم. دانش مدیریت،درکشورمابه لحاظ تاریخی،دارای یک سابقه طولانی است وتعالیم اسلام درزمینه رهبری ومدیریت وتجارب ارزشمندی که ازبه کارگیری اصول مدیریتی در قرن گذشته فراهم آمده است، قابلیت استنباط وسیعی رادر خود دارد که می تواند درتبیین نکات موثردرمدیریت کارآمد نقش به سزایی را ایفا می کند.تمام مدیران، درهمه سطوح ودرانواع سازمانها، مسئول فراهم نمودن شرایطی هستندتاافراد بتوانند بهترین مشارکت رادراهداف گروه داشته باشند و مدیران، هنگامی می توانند وظایف خودرابه خوبی انجام دهندکه درک کاملی ازعوامل بیرونی،نظیرعوامل اقتصادی، تکنولوژی اجتماعی،سیاسی واخلاقی که درعملکردشان تاثیرخواهدگذاشت راداشته باشند (رحمانی و نصرآبادی ، 1392). در عرف‌ تشیع‌ مراد از امامزاده‌، فرزندان‌ یا فرزندزادگان‌ ائمه‌ اطهار(ع‌) است‌ و اصطلاحاً به‌ مدفن‌ و مزار متبرک‌ آنان‌ اطلاق‌ می‌گردد. از آنجا که کارکرد امامزادگان متنوع و متعدد می باشد و شامل کارکردهای مذهبی، تاریخی، هنری، روانشناسی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است (اصغری، 1392). همچنین اعتبار امام زاده ها در ایران به طوریکه وجودشان در بسیاری از موارد دلایل عمده تأسیس اولیه یا توسعه بعدی شهرها به شمار می آمدند. اینکه امامزادگان زائران خود را از شهر، پسکرانه ها یا شهر های مجاور پذیرا هستند و توریسم مذهبی را رونق می دهند (کاستا3 ، 1996).گردشگری مذهبی امروزه یک انگیزه مشترک برای سفر به حساب می آید. این نوع ابنیه از نظر تاریخی، هنری، مذهبی و اجتماعی در معماری اسلامی ایران نقش اساسی داشته اند و در هر منطقه با توجه به شکل و عملکرد بنا، با اسامی گوناگونی چون قبه، مزار، مشهد، مقبره، مدفن، روضه، مقام، بقعه، آستانه، گنبد و امامزاده خوانده می شوند؛ “این بناها را به منظور گرامی داشت یاد و خاطره ی شخص متوفی که اغلب از فرزندان و نوادگان ائمه(ع) و بزرگان دینی، ادبی و علمی بوده-است، در محل دفن وی می ساختند”(هلین براند،1386: 317).
داشتن ارتباط با انسان‌های بزرگ و اسوه، یکی از بهترین راه‌ها و شیوه‌های تربیتی به شمار می‌رود. از سوی دیگر، تأثیر معنوی و اِشراف ارواح بزرگ بر دیگران نیز قابل انکار نیست.انبیا و اولیای الهی، بهترین الگوهایی هستند که انسان‌ها می‌توانند از ارتباط با آنان، در مسیر رشد و تکامل خود، بهره برند. این ارتباط، در قالب «زیارت» مطرح شده است.استقبال انسان‌ها از اماکن زیارتی در تمامی ادیان آسمانی و بشری و نیز اشتیاق مسلمانان به زیارت اماکن و مزارات مقدّس، بر کسی پوشیده نیست. برای نمونه، تنها از میان ایرانیان، سالانه میلیون‌ها زائر به مکان‌های زیارتی سفر می‌کنند و بهره معنوی می‌گیرند .از آنجا که زیارتگاه ها بزرگترین پایگاه تبلور آموزه های دینی و آسمانی است، نقش اساسی و عظیمی در تأمین راهبردی بنیادی در حرکت تاریخ بشر داشته، دارند و خواهند داشت. مکان های زیارتی مهمترین پایگاه ترسیم و تنظیم حرکت تاریخ در آینده بشریت است و به عنوان مرکز ثقل و کانون اصلی تحولات جهانی و مدیریت فرهنگی بشریت، ظرفیت ها و قابلیت های خود را آشکار خواهد ساخت. ( موسوی و نیلی ، 1392). دورکهایم قویاً این واقعیت را مورد تأکید قرار می دهد که ادیان هرگز فقط یک موضوع اعتقادی نیستند. همه ادیان متضمن اعمال تشریفاتی و شعایری منظمی هستند که در آن گروهی از مومنان گرد هم می آیند. در مراسم تشریفاتی جمعی، حس همبستگی گروهی تأیید و تقویت می شود. تشریفات افراد را از امور مربوط به زندگی اجتماعی نامقدس دور کرده به قلمرویی متعالی وارد می کند، که در آن اعضای گروه خود را در ارتباط با نیروهای عالی تر احساس می کنند (توسلی ،1380).علاوه بر نقش شاخص‌سازی امام زادگان در امر فرهنگ این مراکز باید در مقام عمل نیز در کانون توجّهات مردم قرار گیرند؛ به گونه‌ای که بتوانند طیف وسیعی از نیازهای فرهنگی جامعه را تحت پوشش قرار داده و مدیریت کنند؛ تنها در اینصورت است که این بقاع متبرّک به جایگاه واقعی خود دست‌یافته و می‌توانند به‌مثابه یک قطب فرهنگی عمل کنند. بی‌تردید نیازهای فرهنگی به لحاظ گونه‌شناسی و نیز حساسیت از تنوع بالایی برخوردارند که پاسخ به آنها نیازمند مدیریت هوشمند، دقیق و هنرمندانه است. با توجه به مباحث مطرح شده و کارکردهای فرهنگی بقاع و لزوم مدیریت هر چه بهتر این اماکن برای پاسخگویی بهتر به ارزشها و جایگاه ویزه این اماکن این پژوهش درصدد است تا با شناسایی عوامل فرهنگی در ابعاد ( ارزش ها، هنجار ها، هنر و میراث فرهنگی، باورها، مذهب) مؤثر بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه به ارائه راهکارهایی دراین طریق بپردازد.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
وجود امامزادگان برای این که مردم در کنار آنان با آرامش زندگی کنند .امامزادگان باید محلی برای تربیت و پاسخگویی به نیازهای معنوی همه به ویژه جوانان باشد. تبدیل بقاع متبرکه به قطب فرهنگی می تواند چشم اندازی منطقی و سازنده در جهت غایت نهایی آرمیدگان در آن باشد. امامزادگان می توانند با حفظ کارکردهای فرهنگی خود حافظ ، تولید کننده و گسترش دهنده ارزش و هنجارهای فرهنگی اسلامی شده و ضمن احیای آداب و رسوم و نگهداری از اماکن تاریخی و فرهنگی به سبب معماری بی نظیر خود باعث افزایش گردشگر مذهبی می گردد .همچنین زیارت امامزادگان نقش مهم و تعیین کننده ای در سلامت روانی افراد و بازسازی معنوی آنان دارد.بقاع متبرکه وامامزادگان مصداق بارز آثار فرهنگی و تاریخی هستند که خود نیز دارای آثار فرهنگی متعدد می باشند لذا ضمن حفظ و نگهداشت ابنیه این بقاع به عنوان اثر فرهنگی باید در جهت تقویت آثار فرهنگی آن نیز کوشید .اهمیت این بقاع از آنجا واضح تر میشود که مورد حمله مخالفان مذهب تشیع قرار گرفته و منحرفان و گروه‌های تکفیری قصد تخریب آن را دارند .از طرفی تقویت آثار فرهنگی بقاع متبرکه مبارزه با جنگ نرم و تهاجم فرهنگی است .تهاجمی که جامعه هدف آن جوانان میباشد . با تقویت این آثار ، بقاع به مکانی برای پر کردن اوقات فراغت جوانان میگردد. قرار گرفتن جوانان در محیط معنوی بقاع باعث حفظ ارزشها و جایگزینی ارزشهای قوی و تنظیم هنجارهای شخصی و اجتماعی آنان می گردد .قوی‌ترین کارهای فرهنگی در محور و برنامه مساجد و بقاع متبرکه و سایر اماکن مذهبی قرار دارد و جامعه موفق جامعه‌ایی است که در قالب فرهنگی در این اماکن به فعالیت بپردازد و استفاده از مساجد و اماکن مذهبی در واقع راهکاری برای مقابله با جنگ نرم و تهاجم فرهنگی است. نقش راهبردی اماکن مذهبی در تبیین اهداف جریان‌های مشکوک و شبهه برانگیز فرهنگی، اجتماعی و سیاسی داخلی و انسجام بخشی در مقابله با تهاجمات خارجی و بارورسازی نیروی انسانی متعهد برای دفاع از اسلام، انقلاب و تمامیت ارضی کشور و حتی رفع مشکلات اجتماعی بی بدیل است.با توجه به این که امامزادگان و بقاع متبرکه از مهمترین مکانهای فرهنگی محسوب می گردند لذا با مدیریت صحیح فرهنگی آنان که لازمه آن شناسایی عوامل موثر فرهنگی می باشد که بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه تاثیر گذارند. میتوان به عملکرد و کارکردهای امامزادگان و بقاع مسیری صحیح و پر رونقتر بخشید. علاوه بر نقش شاخص‌سازی امام زادگان در امر فرهنگ این مراکز باید در مقام عمل نیز در کانون توجّهات مردم قرار گیرند؛ به گونه‌ای که بتوانند طیف وسیعی از نیازهای فرهنگی جامعه را تحت پوشش قرار داده و مدیریت کنند؛ تنها در اینصورت است که این بقاع متبرّک به جایگاه واقعی خود دست‌یافته و می‌توانند به‌مثابه یک قطب فرهنگی عمل کنند. چنانچه نیازسنجی فرهنگی جامعه بطور دقیق و پاسخگویی به آن به موقع صورت گیرد می‌توان ادّعا کرد که این مراکز به اهداف کوتاه مدّت خود – جذب حداکثری مردم – برای تحقق اهداف بلندمدّت‌تر تبدیل شدن به قطب فرهنگی نزدیک شده‌اند. همچنین مناسک اساسا برای حفظ انسجام گروهی اند و برای کارکرد درست زندگی اخلاقی به اندازه خوراک برای حفظ زندگی جسمانی اهمیت دارند و از طریق همین مناسک، گروه خود را تایید و حفظ می کند(همیلتون، 1390: 178). در گذشته، جوامع متفرق و پراکنده شیعی زیر بار ظلم و ستم و محدودیت های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، تبعیض ها و بی عدالتی ها، در معرض از دست دادن هویت و ماهیت اصلی خویش و خروج از مذهب آباء و اجدادی یا از دست دادن آن بودند. اماکن متبرکه به موازات حفظ امنیت فیزیکی باورمندان خویش، با تقویت باورداشت ها و عقاید دینی در جریان زیارت و مراسم و مناسک مذهبی، از بی هویتی، سرخوردگی و سوق یافتن به دامان غیر ممانعت به عمل می آورند. بدین ترتیب ارزش کاربردی این اماکن مقدس و متبرکه در انسجام بخشی و تعلق خاطر یافتن پیروان آشکار می گردد. زیرا بستر جغرافیایی و بودباش شیعیان نیز خود تا حدود زیادی به وجود این اماکن بستگی داشت. بسیاری از روستاهای بزرگ و شهرها، ظهور و رشد خود را مدیون اماکن مذهبی هستند. دهکده بی بی حکیمه در جنوب کهگیلویه و روستای پیشوای ورامین از این نمونه اند(خسروی، 1385: 58). با توجه به جایگاه بقاع متبرکه در میان مردم و نفوذ اعتقادی بالای امامزادگان در روح و اندیشه همگان مدیریت صحیح و کار آمد نقشی اساسی در تحقق اهداف والای فرهنگی و اجتماعی و سیاسی در جامعه دارد. در همین راستا شناخت عوامل فرهنگی تاثیر گذار بر مدیریت بقاع از حیث کارکردهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آنها اهمیت بسزایی دارد. لذا تحقیق پیرامون شناسایی مولفه های فرهنگی موثر بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه از ضروریات لازم برای رسیدن به اهداف فوق می باشد.
1-4- اهداف تحقیق
شناسایی مولفه های فرهنگی موثر بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه
1-4-1 اهداف فرعی
شناسایی مولفه های فرهنگی موثر از بعد ارزشها بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه
شناسایی مولفه های فرهنگی موثر از بعد هنجارها بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه
شناسایی مولفه های فرهنگی موثر از بعد باورها و اعتقادات بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه
شناسایی مولفه های فرهنگی موثر از بعد هنر و میراث فرهنگی بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه
شناسایی مولفه های فرهنگی موثر از بعد آداب و رسوم بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه
شناسایی مولفه های فرهنگی موثر از بعد مذهب بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه
شناسایی عوامل فرهنگی موثر بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه با توجه به عوامل جمعیت شناختی
1-4-2- سوال ها
سوال اصلی
عوامل فرهنگی موثر بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه کدامند؟
سوالهای فرعی
عوامل فرهنگی موثر از بعد ارزشها بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه کدامند؟
عوامل فرهنگی موثر از بعد هنجارها بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه کدامند؟
عوامل فرهنگی موثر از بعد آداب و رسوم بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه کدامند؟
عوامل فرهنگی موثر از بعد هنر و میراث فرهنگی بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه کدامند؟
عوامل فرهنگی موثر از بعد مذهب بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه کدامند؟
عوامل فرهنگی موثر از بعد باورها و اعتقادات بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه کدامند؟
عوامل فرهنگی موثر بر مدیریت کارآمد بقاع متبرکه با توجه به عوامل جمعیت شناختی کدامند؟
1-5- تعاریف نظری، اصطلاحات و مفاهیم
آداب و رسوم4 : «آداب و رسوم هر جامعه از تعدادی ارزش های مطلوب ، مطابق فرهنگ آن جامعه تشکیل شده است و شامل شیوه های زندگی، عادات و رسوم خاص یک ملت ، مردم می شود» (گرانپایه، 1377 : 184)
ارزشها5 :« عبارت است از مقاصد و اهداف مطلوبی که افراد جامعه برای دستیابی به آنها فعالیت می کنند تا بدین وسیله نیازها و خواسته های خود را برآورده سازند» (قلی زاده، 1387: 110)..
باورها6 : باورها مفاهیمی کلی و مبهم درباره جهان و ماهیت جامعه هستند که مردم درستی آنها را به عنوان واقعیت قبول دارند از آنجا که خاستگاه آنها تجربه ها، سنت ها و یا روش های علمی می باشد می توانند تاثیر نیرومندی بر رفتار داشته باشند ( رنجبر و ستوده،1386 : 49).
عوامل فرهنگی7: «عوامل تشکیل دهنده یک فرهنگ یعنی تمامی خصوصیات متمایز کننده یک جامعه یا گروه اجتماعی، این عوامل ممکن است معنوی،فکری،مادی یا احساسی باشد» (پهلوان ،1382 :178).
میراث فرهنگی8 : «هر پديده اي (اعم از منقول و غيرمنقول، مادي و معنوي) كه قدمتي دارد و حامل پيام انسانی است. چيزي از انسان های گذشته براي عرضه دارد« (حجت، 1380: 81).
مذهب:9 «در اصطلاح علم کلام اسلامی، طریقه‌ای خاص در فهم مسائل اعتقادی، که منشأ اختلاف در آن توجیه مقدمات منطقی و یا تفسیر ظاهر کتاب الهی است»(دهخدا،1387: 1112).
هنجارها : 10« قواعدی برای رفتارند که ارزش های یک فرهنگ را منعکس می کنند یا تجسم می بخشند »(گیدنز، 1387: 35).
1-6- تعاریف عملیاتی
ارزشها: در این پژوهش ارزیابی ارزش ها براساس نمراتی که از پاسخگویی به سئوالات 1 الی 8 پرسشنامه بدست می آید.
هنجارها: در این پژوهش ارزیابی هنجار ها براساس نمراتی که از پاسخگویی به سئوالات 9 الی 14 پرسشنامه بدست می آید.
آداب و رسوم: در این پژوهش ارزیابی آداب و رسوم براساس نمراتی که از پاسخگویی به سئوالات 15 الی 20پرسشنامه بدست می آید.
هنر و میراث فرهنگی: در این پژوهش ارزیابی میراث فرهنگی براساس نمراتی که از پاسخگویی به سئوالات 21 الی 27 پرسشنامه بدست می آید.
باورها: آداب و رسوم: در این پژوهش ارزیابی باورها براساس نمراتی که از پاسخگویی به سئوالات 28 الی 34 پرسشنامه بدست می آید.
مذهب: در این پژوهش ارزیابی مذهب براساس نمراتی که از پاسخگویی به سئوالات 35 الی 42 پرسشنامه بدست می آید.
فصل دوم
ادبیات و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه
بي شک بالاترين و والاترين عنصري که در موجوديت هر جامعه دخالت اساسي دارد، فرهنگ آن جامعه است. اساساً فرهنگ هر جامعه ، هويت و موجوديت آن جامعه را تشکيل مي دهد. با انحراف فرهنگ، هر چند جامعه از بعدهاي اقتصادي، سياسي، صنعتي و نظامي قدرتمند و قوي باشد ولي پوچ و ميان تهي است. اگر فرهنگ
جامعه اي وابسته به فرهنگ غرب باشد، ناچار ديگر ابعاد آن جامعه به جانب مخالف گرايش پيدا مي کند و بالاخره در آن مستهلک مي شود و موجوديت خود را در تمام ابعاد از دست مي دهد .
بقاع متبرکه از جمله آثار و ارزشهایی هستند که به نوعی در ترویج فرهنگ اسلامی دینی و بسیاری از عناصر ارزشمند فرهنگی تاثیر مثبت دارند. به دليل جايگاه ويژه ايران و حمايت و پيروي راستين ايرانيان و ارادت خاص آنان به ساحت مقدس ائمه معصومين (ع) و فرزندان و نوادگان آنان، کشور ما از ديرباز مأمن و مأواي امامزادگاني بوده که از دست خلفاي جور زمانه مجبور به هجرت مي شوند يا آنکه جهت نشر معارف و فرهنگ غني اسلامي به سرحدات ايران مي آمدند . آثار و برکات وجود اين ذوات نوراني و مقدس نه تنها در زمان حضور آنان بلکه پس از شهادت يا وفات ايشان نيز استمرار مي يافته و مأمن مؤمنان و دوستداران راه حقيقت مي شده است. در ايران در کنار اعتقاد راسخ ايرانيان به مقام و منزلت مجاوزان آن اماکن مقدس و اعتقاد ايشان به فرهنگ و معارف غني اسلامي چنان ظرفيتي در اين اماکن ايجاد کرده است که با يک برنامه ريزي صحيح و علمي مي توان اين اماکن را به قطب هاي فرهنگي کشور تبديل نموده با استفاده از ظرفيت هاي آن، در جنگ نرم عليه دشمن موفق بوده و در برابر تهاجم فرهنگي به خوبي ايستادگي کرد. اما با وجود گرايش گسترده شيعيان به حرم مقدس امامزادگان در ايران و همچنين با وسعت و گستردگي فراواني که دارند تاکنون به عنوان اماکن فرهنگ ساز ، کمتر مورد توجه و برنامه ريزي قرار گرفته اند. بررسي کارکردهاي معنوي و فرهنگي مستقيم و غيرمستقيم حضور امامزادگان در ايران، مي تواند از ديدگاه موافقان و مخالفان مورد بررسي قرار گيرد که از ديدگاه موافقان ، کارکردها و ظرفيت هاي علمي و فرهنگي مختلفي اعم از شفا دادن، ايجاد کتابخانه، درمانگاه، موسه هاي خيريه، حوزه هاي علميه و غیره را مي تواند شامل شود که باعث تحول و اثرگذاري در جامعه مي شود. مردم ايران ، اهل ذوق ، هنر و معماري بودند و بناهاي زيبايي را بر مدفن اين امامزادگان بنا نهادند که مظهر ظهور و بروز هنرهاي مختلفي شد و اين جنبه نيز به خودي خود جاي تأمل و غور فراوان دارد. از جمله خواص بقاع علاوه بر جنبه هنري مي توان به جنبه هاي اعتقادي، فرهنگي، اجتماعي و رواني مکنون در آنها اشاره کرد. گردشگري اين امامزادگان نيز منتج به ايجاد هويت ملي و ديني و همبستگي ملی و ايجاد محبت و الفت ميان اقوام مختلف مي شود.
2-2- تعریف بقعه متبرکه و امامزادگان11
بقعه متبرکه مدفن امامزادگان (کليه افرادي که با يک يا چند واسطه به امام معصوم (ع) منسوبند.) مي باشد که در طول تاريخ در اثر جنگ يا علل مختلف به شهادت رسيده اند يا پس از وفات در آنجا دفن شده اند و به مرور زمان مدفن انها تبديل به زيارتگاهي براي دوستداران مکتب اهل بيت (ع) شده است. مدفن برخي علماي بزرگ نيز به تسامح گاهي شامل اين طرح خواهد بود. (شریفی و قاسمی سعادت آبادی ،1392: 16).
استفاده از ذریه پیامبر اکرم(ص) در زمانیکه بین مسلمانان و شیعیان حیات ندارند؛ همانا رفتن به زیارت بُقاع و مراقد منوره این بزرگواران است که نشانه عشق و علاقه زائرین به پیامبر اکرم(ص) و ذریه آن حضرت می باشد. اصل مسئله مشروعیت زیارت قبر بزرگان دین، از جمله مسائل مسلّم نزد همه فرقه‌های اسلامی است. ائمه بزرگوار شیعه، همواره به زیارت قبر پیامبر اسلام(ص) و ائمه قبل از خود مشرف می‌شدند و زیارت نامه‌هایی نیز برای زیارت، از ایشان نقل شده که در کتاب پر ارج مفاتیح‌الجنان آمده است. صدور این زیارت نامه‌ها گواهی روشن بر مشروعیت و نیز انجام زیارت از سوی معصومین است. مقبره های مذهبی در مقایسه با سایر بناهای اسلامی (به جز مساجد) از اعتبار ویژه ای برخوردار بوده، مورد توجه عام هستند. کمتر شهر یا روستایی در ایران است که سهمی از چنین بناها نداشته باشد هر چند اکثر مناطق ایران امامزاده دارند، اما پیامبران الهی مدفون در ایران بسیار کم هستند.
2-3- اهمیت بقاع متبرکه12
پراکندگي سادات در تمام نقاط گوناگون اين پهنه يکسان نبود زيرا بيشتر به جاهايي روي مي آوردند که احساس امنيت بيشتر مي کردند همانند کوهستان ري و طبرستان و پاره اي نقاط مرکزي، با اين حال بعضي از ايشان گرفتار مخالفان مي شدند و به شهادت مي رسيدند، امروز مراقد اين بزرگواران باقي و مزار و مطاف است. از تعداد آنها در نقاط مختلف مي توان پي برد که اين نقاط به چه سبب مورد توجه ايشان بوده است، گرچه برخي از اين بقاع در طي زمان خراب و آثار آنها محو شده است(شریفی و قاسمی سعادت آبادی ،1392: 47).
خداوند در قرآن مجید به شیوه های گوناگون سفارش به رعایت حقوق اهل بیت کرده است آن گونه که درباره لزوم احترام به اهل بیت و دوست داشتن آنان ، می فرماید:”ای رسول ما بگو من اجر رسالت خود را جز این نمی خواهم که محبت مرا در حق خویشاوندانم رعایت کنید.” (سوره شوری، آیه 23).خداوند در قرآن جایگاه بسیار ممتازی برای اهل بیت قرار داده است .یکی از مواریث گرانقدر اهل بیت (ع) امامزادگان هستند که در سراسر جهان اسلام پراکنده می باشند و مسلمانان همواره به آنان احترام کرده اند. وجود امامزادگان حلقه پر رنگ معنویت اسلامی است رشته ناگسستنی که روح حیات طیبه را به جامعه تزریق می کند ، دوستی اهل بیت که همان دوستی خداست در ارتباط و نیایش با این بزرگواران رقم می خورد.
امامزادگان و سادات در پی سفر امام رضا (ع) به ایران مسافرت کردند و ایرانیان نیز به پاسداشت این امامزادگان همت گماردند و این مقابر مورد توجه دوست داران اهل بیت (ع) قرار گرفت و کانونی برای گسترش فرهنگ اسلام و تشیع در ایران گردید. این امامزادگان در طول تارخ در رشد و گسترش تمدن و هنر اسلامی تاثیر فراوان داشتند. با تاکیدات مقام معظم رهبری در سالهای اخیر بر قطب فرهنگی شدن امامزادگان و بقاع متبرکه تلاشهای وسیعی صورت گرفته تا جایی که روز 5 ذی القعده توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی به عنوان روز بزرگداشت و تکریم امامزادگان نامگذاری گردید.
2-4- نقش بقاع متبرکه و امامزادگان در گسترش فرهنگ اسلامی13
آداب و مناسک اسلامی به ویژه شیعی، از ابعاد مختلف جامعه شناسی و روان شناسی دینی قابل توجه و تبیین است. از دیرباز، شیعیان با پیشینه و فرهنگ غنی خود در میان سایر مذاهب اسلامی، متمایز بوده اند. این فرهنگ به موازات نکات مشترک فراوان، بنابر جغرافیای تاریخی و قومی بهره مند از وجوه خاص است. یکی از وجوه مشترک شیعیان، وجود مقابر و مشاهد متبرکه امام زادگان و زیارت ایشان در اقصا نقاط جهان اسلام است. بنابر نص کتب تراجم و رجال اهل سنت در احوالات ائمه حدیث، «اهتمام به توسل و زیارت مشاهد متبرکه» در طول تاریخ رایج و متداول بوده است و عموم مسلمانان از شیعه و سنی، با استناد به آیات، احادیث و روایات متعدد، بر مشروعیت امر زیارت اتفاق نظر دارند(غیب غلامی، 1376: 105).
دین و مذهب همراه با زبان، ارزش ها، باورها، قوانین، سنن و علوم، یکی از مهمترین عناصر فرهنگی جامعه را تشکیل می دهند که از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند. زیارت، اعتقاد، باور و هنجاری رایج در تمامی فرهنگ ها و در میان شیعه، با اعتقاد به اصل امامت و منزلت اهل البیت(ع) بارزتر است. از همان قرون نخستین اسلامی، پراکندگی و توزیع وسیع جغرافیایی اماکن متبرکه شیعه، به ویژه مشاهد خاندان پیامبر(ص) از شرق تا غرب قلمرو اسلامی، توسعه فرهنگ شیعی و ارادت به اهل البیت(ع) را در پی داشته است. دوستی این خاندان، سنگ بنای تشیع در تمامی فرق آن بوده است. مظلومیت علویان در برابر ظلم حکام اموی و عباسی دیگر دلیل نفوذ آنان در میان مردم و توسعه تشیع بود(جعفریان، 1375: 90-87). امام زادگان بیشترین پراکندگی و توزیع را در جغرافیای تاریخی و دینی جهان اسلام و تشیع دارند به نحوی که در بسیاری از مواقع، جوامع شیعه به نام این اماکن شناخته می شوند.
2-5-کارکردهاي بقاع متبرکه14
درجوامع دینی، تاریخ روستاها، شهرها و مناطق با تاریخ مراکز زیارتی عجین است. زیارتگاه ها از عوامل حفظ
سنت ها و هویت فرهنگی جوامع محل استقرارشان هستند. این اماکن کارکردهاي آشکار و پنهانی دارند که بر
ابعاد مختلف حیات اجتماعی اثرگذار است. این کارکردها (آشکار وپنهان) مدام در مسیر تطور وتحول اند.واقعی‌ترین و قوی‌ترین کارهای فرهنگی در محور و برنامه مساجد و بقاع متبرکه و سایر اماکن مذهبی قرار دارد و جامعه موفق جامعه‌ایی است که در قالب فرهنگی در این اماکن به فعالیت بپردازد و استفاده از مساجد و اماکن مذهبی در واقع راهکاری برای مقابله با جنگ نرم و تهاجم فرهنگی است. زیارتگاه‌ها و بقاع متبرکه به عنوان مکانی با پایگاه معنوی- اجتماعی، از جنبه‌های مختلف تاریخی، فرهنگی و اجتماعی همواره مورد توجه محققین بوده است. زیرا اماکن مقدسه در ارتباط مستقیم با فرهنگ یک قوم قرار دارند و فرهنگ نیز زاییده ابعاد مختلف اجتماعی، مذهبی و تاریخی همان قوم است. بنابراین می‌توان با بررسی کارکرد زیارتگاه‌ها، به کیفیت و چگونگی وضعیت فرهنگی آن قوم در اعصار تاریخی و حال پی‌برد. در عین حال با شناخت کارکردهای فرهنگی بقاع در طول زمان می توان به موضوع تحقیق یعنی شناسایی عوامل فرهنگی تاثیر گذار بر مدیریت موثر بقاع متبرکه جهت داد.
2-5-1- کارکرد مذهبي بقاع متبرکه15
زيارتگاه ها از جمله اماکن مذهبي هستند که پس از ورود اسلام به ايران و ماوراءالنهر در اين سرزمين ها به وجود آمده اند و از مظاهر ويژه ي دين اسلام محسوب مي شوند. مظهري که در طول حيات خود نه تنها کارکرد مذهبي متعددي براي دين اسلام ارائه کرده، بلکه وظايف مظاهر ديگراسلامي نظير مسجدها و حسينيه ها را نيز به نحو مطلوب به انجام رسانده است زيرا در انجام اعمال مذهبي، مانند نماز و عبادت در حکم عبادتگاه و نمازخانه و نیز در حکم جایگاهی برای نذورات و همچنين مرکزي براي تصميم گيري هاي اجتماعي – سياسي مي باشد. (يوسفي، 1386).
زیارت مذهبی یکی از رایجترین اشکال گردشگري در سراسر جهان است که اصلی ترین هدف آن درك تجربه اي مذهبی است. این گردشگران براي زیارت اماکن، آثار، یادمانهاي مذهبی، انجام اعمال مذهبی و دینی، آموزش و گذراندن اوقات فراغت به مکان ها و مراکز مذهبی سفر میکنند. با افزایش سفر با انگیزه معنوي، همزمان با رشد صنعت گردشگري در دوران مدرن، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. گردشگري زیارتی نقش بسیار مهمی در تغییرات اجتماعی و اقتصادي دارد. با توجه به تمایلات و احساسات مذاهب مختلف جهان، می توان گفت مردم جهان از مراکز مذهبی و زیارتی براي دیدار با تعدادي از گردشگران، براي کسب فضیلت و معنویت استفاده می کنند. در دین اسلام زیارت قبور و توسل نمودن و شفاعت خواستن از اهم امور دینی تلقی می گردد؛ خصوصاً اگر این مزار، مزار افراد بزرگ و شریفی چون فرزندان و نوادگان ائمه معصومین باشند. فلسفه زیارت ایجاد محبت بین زائر و مزور و تخلیه کردن قلب از معاصی و آلودگیها و سپس پر کردن دل با معنویات است. بی شک یکی از اماکن کسب فیض و نزول رحمت الهی جوار قبور امامزادگان است که بزرگان دین و علمای اسلام به مستحب بودن زیارت آن نظر داده اند. در اکثر مناطق ایران قبور امامزادگان مانند ستارگان درخشان شناخته شده است و مورد احترام همگان می‌باشد و هر زن و مرد مومن و علاقمند به خاندان عصمت و طهارت می تواند از این مسیر به خدا نزدیک شود.
انسان در هیاهوی زندگی روزانه با مشکلات و سختی هایی دست به گریبان است که گاهی تحمل آنها از عهده وی خارج است. از این رو به دنبال مأمنی و خلوتگاهی برای تخلیه روحی خویش می گردد. در این میان مسلمانان و خصوصاً شیعیان به واسطه ایمان و اعتقاد فطری و معنوی خویش با خدا و اولیای الهی، زیارت امامزادگان و بقاع متبرکه را راهی برای تخلیه روحی و روانی خود می یابند. زیرا دین و مذهب توانایی آرامش روحی انسان ها را در خود نهفته است (اصغری،1392).دورکیم از نظام مشترک و الزام آوری از اعتقادات و اعمالی یاد می کند که در یک « اجماع اخلاقی » افراد را گرد هم می آورد (ویلم،1377: 22). این اجتماع اخلاقی
می تواند کلیسا، مسجد، کنیسه ، معبد، مزار قدیسان و غیره باشد. وقتی دین را عنصر مهمی در اثبات هویت جمعی بدانیم، این مفهوم بیشتر ملموس خواهد شد و متعاقباً مکان مقدس در حکم پاسخی به نیاز برخورداری از یک پناهگاه و مأمن و باعث گرد آمدن جماعتی از معتقدان در آن مکان مقدس می شود. دین اسلام بر تجمع و اهمیت آن تاکید بسیار دارد؛ جماعت تجلی گاه اراده خداوند و مظهر قدرت اوست. وعده نیل به فلاح، با عمل جمعی محقق است.«الا ان حزب الله هم المفلحون » ( مجادله/22) (باقی، 1381 : 13) . زیارتگاه ها و بقاع متبرکه از جمله نهادهایی است برای عینیت بخشیدن به این مفهوم که در حکم نهادهای تقویت کننده و سازمان دهنده هویت جمعی دینی عمل می کنند.
الیاده معتقد است مکان های مقدس فنا ناپذیرند و به عنوان سمبلی از جاودانگی جامعه دینی شناخته
می شوند. وی اماکن مذهبی را « محورهای جهان » می نامد چرا که آن مکان، از زاویه نگاه زائر به منزله مرکز جهان اوست (تیموتی و اولسن ،1392: 38). به نظر می رسد منظور وی از جهان ساخته ذهن زائر، نوعی تلاش انتزاعی برای ساخت و باز پرداخت هویت فردی یا جمعی در قالب عقاید مذهبی است. بدین ترتیب، اماکن مقدس کارکرد اجتماعی پیدا می کنند و به گروه اولیه اجتماعی بدل می شوند. در گروه اولیه، اعضا تحت تاثیر کنش ها و واکنش های متقابل و مستمر، احساس شدیدی نسبت به هویت مشترک با دیگر اعضا پیدا می کنند و پیوند های عقیدتی استواری میان آنها برقرار می شود ( باقی ،1381: 209).
2-5-1-1- جایگاه نذورات در امامزادگان و بقاع متبرکه16
نذر کردن یکی از اعتقادات دینی مردم است و افراد بر اساس فرهنگ خاص خود نذر می کنند. شخص با نذر کردن، خود را ملزم و متعهد به کاری می کند که در اصل، تکلیف و الزامی در برابر آن نداشته است ولی همین که نذر کرد بر وی لازم می شود بر اساس آن عمل کند و تعهد خویش را به شکل وفا به مفاد نذر نشان دهد.نذر کردن به امامزاده ها نیز یکی از نذرهایی است که در بین مردم اجتماع رایج است.مردم بر این گمانند که با نذرهای مختلف و توسل جستن به امامزاده به حاجات خود می رسند؛ معمولاً نذرهایی که در امامزاده مرسوم است،پختن آش رشته، آش شله زرد و بیشتر نوعی آش به نام «کاچی» است. افرادی نیزکه از تمکن مالی برخوردارند، لوازم مورد نیاز امامزاده مانند فرش و قرآن را نذر می کنند. در گذشته نذرهایی مانند پختن آش کمتر مرسوم بوده و نذرهایی مانند روشن کردن شمع بیشتر طرفدار داشته است ؛ گاه در کنار بقعه مبارک، یک سقاخانه وجود داشته است که اهالی با توسل جستن به امامزاده و نذر به ایشان در آن شمع روشن می کردند.یکی از نذرهایی که در امامزاده در گذشته های دور رایج بوده است، قربانی کردن گوسفند و استفاده از پشم آن به عنوان فرش در اطراف بقعه بوده است (شریفی و شیر محمدی ،1392).
2-5-1-2- توسل به امامزادگان وکرامات17
زیارت و توسل به وجود امام زادگان نتیجه نگرش شیعی است. نگرش در قالب نظمی سازمان یافته، تعریف می شود و به صورت برخی از محرک های خارجی عمل می کند و یا رفتار خاصی را می پذیرد. نگرش ها، عقاید و باورها



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید